سیری در کتب خطی فلسفی کتابخانه ملی ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیات علمی (مربی) سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران،

چکیده

   کتاب های خطی میر اث ماندگار از نسل های گذشته اند و در پیشبرد دانش بشری بسی سودمند. این نوشتار قصد آن دارد که بر نسخ خطی کتابخانه ملی در زمینه فلسفه مروری نماید تا شاید از صدها دستخط موجود اثری یا آثاری بدست آید که برای اهل پژوهش در علوم عقلی مفید باشد و زمینه ای برای نشر یا تصحیح و چاپ منبعی ارزشمند فراهم شود و نوشته هایی ناشناخته و مفید معرفی گردد.

کلیدواژه‌ها


مقدمه

   این مقاله براساس فهرست های کتب خطی کتابخانه ملی اعم از مجلدات چاپ شده و یا اطلاعات رقومی شده آنها در پایگاه کتابخانه ملی و نه محتوای کتاب ها  تهیه شده است و به همین دلیل به مختصری در حد چند کلمه در معرفی کتاب های خطی اکتفا شده است.   

   برخی آثار به صورت یک رساله در مجموعه رسالات یک نسخه خطی قرار دارند. اینها نوشته هایی از چند صفحه تا ده ها صفحه اند که همچون مقاله صفحاتی کمتر از کتاب دارند و هر چند رساله، یک کتاب خطی به صورت مجموعه را تشکیل می دهند و مانند مجموعه گفتار دارای یک یا چند مولفند.

   مطالب این نوشتار اگرچه در یک سیر تاریخی از گذشته تا قرون اخیر و به ترتیب سده های حیات مولفانشان آمده است اما مبین سیر حکمت یا تاریخ فلاسفه نیست به همین جهت ممکن است ذکری از فیلسوفی نشود و یا همه آثار یک حکیم مطرح نگردد چونکه فقط بر کتاب های کتابخانه ملی وآن هم کتب شناسایی شده تکیه دارد.[2]

   همچنین در ترتیب محتوای این مقاله طبقه بندی های تخصصی فلسفه و یا تقسیم بندی هایی نظیر فلسفه مشاء و اشراق یا اصالت وجود و ماهیت لحاظ نشده، بلکه برداشت فهرست نگار از کتب خطی مد نظر بوده است.

   ارتباط متون فلسفی با مباحث کلامی و دانش های حکمت عملی مانند اخلاق و عرفان و همراهی علم منطق با فلسفه، جدا کردن کتب صرفا فلسفی را کمی مشکل می سازد. با این وجود تلاش بر این بوده است تا حتی الامکان از ذکر آثار خطی در این موضوع ها که خود دانشی مجزا محسوب می شوند خودداری شود، هرچند که ممکن است آثاری ناخواسته در مقاله دیده شوند.

   عناوین کتب خطی هم به ترتیب قرون تالیف و نه کتابت[3] آنها و در ذیل نام مولفشان می آید و آن هم براساس کتاب های فهرست شده در کتابخانه ملی. شایان ذکر است که افزون براین، چندین هزار کتاب خطی   فهرست نویسی نشده هم در این کتابخانه وجود دارد که از دایره این پژوهش خارج است. امید آنکه بعد از فهرست نویسی آنها بتوان از آن کتاب ها نیز سود جست.  

   برای شناخت هرچه بیشتر کتب معرفی شده در این پژوهش به ویژه زبان آنها، فهرستی از این کتب به ترتیب نام مولفشان و با ذکر تاریخ حیات مولف یا زمان تالیف، تاریخ کتابت و شماره کتابشناسی آنها در جدولی جداگانه  می آید. در ادامه با ذکری از برخی آثار ناشناخته تحلیلی آماری از این منابع ارائه خواهیم داد.

 
پیشینه پژوهش

   در زمینه کتب خطی کتابخانه ملی تاکنون اثر مستقلی به دست نیامده است. فهرست های نسخ خطی این کتابخانه آن هم از جلد 12 تاجلد 22 دارای نمایه ای موضوعی است. نرم افزار کتابشناسی ملی که از طریق سی دی و شبکه رایانه سازمان اسناد و کتابخانه ملی و سایت اینترنتی این سازمان قابل دسترس است درحال حاضر سهل الوصول ترین ابزار پژوهش پیرامون موضوع این تحقیق با کلیدواژه فلسفه و مانند آن است اما کافی نیست . زیرا کتاب های فهرست شده بسیاری مانند مجموعه ها ، جلد دوم فهرست و همچنین اطلاعات مربوط به کاتب و تاریخ کتابت و موضوع هزاران کتاب دراین نرم افزار نیامده است. بنابراین ناگزیر به مراجعه به فهرستهای چاپ شده هستیم. تاکنون فهرستی موضوعی از منابع خطی کتابخانه ملی تهیه نشده و جای چنین فهرستی خالی است. البته اداره کل کتاب های خطی این کتابخانه درحال تهیه فهرستی مختصر از منابع خطی کتابخانه ملی است که اطلاعات موجود در آن هم به مدد انجام این تحقیق آمد. امید آنکه به زودی این کتابخانه بتواند فهرست مختصر تمامی منابع خطی خود را به انجام برساند تا جستجو در آن یاریگر تحقیقات منابع خطی در این کتابخانه باشد همچون کتابخانه های بزرگی مانند کتابخانه آستان قدس رضوی و کتابخانه مرعشی که برای جستجوی بهتر در فهارس چاپی خود راهنمای موضوعی یا دستنامه فهارس نوشته اند.    

مروری برآثار خطی فلسفی در کتابخانه ملی

   آثار خطی فلسفی کتابخانه ملی طبق تاریخ تالیف یا زمان حیات مولفشان سیری از قرن چهارم پیش از میلاد مسیح(ع) تا قرن چهاردهم پس از هجرت پیامبر اسلام محمد(ص) را نشان می دهد.

   1. قرون پیش از ظهور اسلام: شاید از اولین کتاب های خطی فلسفی کتابخانه ملی اثولوجیا ، رساله تفاحیه (سیب نامه) و نفس ، ماده و علت و کون اثر ارسطو باشد که در قرن چهارم پیش از میلاد مسیح به تحریر درآمد . کلام ارسطاطالیس لبیان سبع مطالب هم آرای این فیلسوف را آشکار می سازد.

   بعد از ارسطو قدیمی ترین حکیم که آثارش در کتاب های خطی دیده می شود افرودیسی[4] است . از این حکیم آثاری چند به زبان عربی با عنوان هیولی ، علت اولی و مقاله ماده ، عدم و کون در کتابخانه ملی وجود دارد

   2. قرن سوم : از قرون پیش از ظهور اسلام تا زمان حیات ابو یوسف یعقوب بن اسحق کندی در قرن سوم هجری قمری تالیفی فلسفی در این کتابخانه به چشم نمی خورد. از کندی رساله ای مختصر درباره نفس دیده می شود.

   بعد از رساله کندی آثار فلسفی یحیی بن عدی در این کتابخانه دیده می شود. این نویسنده که مکنی به ابوزکریاست ، رساله هایی مانند عدد و اضافه ، وجود امور عامه ، ممکنات ، شرح مقاله اسکندر افریدوسی ، شرح مقاله مطابوسیقا[5] را به رشته تحریر درآورد.

   از جمله آثار برجای مانده از فیلسوف شهیر مسلمان قرن سوم و چهارم یعنی فارابی که  در کتابخانه ملی نگهداری می شود متنی است همراه با حاشیه موسوم به ح‍اش‍ی‍ه‌ ع‍ل‍ی‌ ت‍ع‍ل‍ی‍ق‍ات‌ م‍ع‍ل‍م‌ ال‍ث‍ان‍ی‌ که در آن معلم ثانی از الهیات سخن می گوید. اثر تعلیقات بدون حاشیه نیز در این کتابخانه وجود دارد. همچنین نوشته هایی چون فصوص ، عیون الحکمه ، عیون المسائل و نتایج العلوم و مفارقات هم از این حکیم است. فارابی همچنین در اثر دیگرش الجمع بین الرایی افلاطون و ارسطو میان آرای این دوفیلسوف جمع می کند. شرح العباره هم از اوست.

  3. قرن چهارم : بعد از فارابی از ابن سینا که در قرن چهارم و پنجم می زیست آثاری را در این مجموعه مشاهده می کنیم که ازجمله آنهاست : شفاء در سه بخش منطق ، الهیات و طبیعیات ، حدودالاشیاء ، دانشنامه علائی ، اشارات و تنبیهات و همچنین رساله هایی نظیر اثبات سریان العشق فی الموجودات ،   اثبات نفس ، رساله در قضا و قدر و مشیه ، عشق ، سر القدر ، عروس ، قراضه طبیعیات ، المطالب العالیه یا اربع مسائل ، روح ، رساله نیروزیه ، نجات ، حی بن یقظان و اقسام النفوس با بیان نفس های فلکی، نباتی، حیوانی و طبیعی.

   همچنین از ابن مسکویه که در قرن چهارم و پنجم زندگی می کرد یک اثر در این کتابخانه دیده می شود به نام رساله الفوز الاصغر درباره اثبات واجب ، احوال نفس و ضرورت بعثت انبیاء و دفاع از دین در برابر فلسفه.

   در همین دوران علی بن حسین بن هندو نیز رساله ای در معرفت نفس دارد.

   قرن چهارم زمان فعالیت نویسندگان معروف به اخوان الصفا و نگارش رسائل آنهاست. از ترجمه رسائل اخوان الصفا به فارسی اثری به نام مجمل الحکمه وجود دارد که پیرامون فلسفه ،علوم طبیعی ، ریاضیات ، منطق و دائره المعارف است . معین الدین ناصرخسرو قبادیانی که خود از نویسندگان این رسائل به شمار می آید کتاب زاد المسافرین را در 27 قول (گفتار) نگاشت. او رساله ای در فلسفه پیرامون بقای دهر و نفس و نحوه ارتباط با جسم، زمان و عقل و ... دارد.

   4. قرن پنجم : در قرن پنجم بهمنیار بن مرزبان شاگرد ابن سینا کتاب التحصیل را به ترتیب کتاب دانشنامه علائی با اضافاتی چند به تحریر درآورد. محمدبن محمد غزالی هم در این دوران می زیست و کتاب ال‍م‍ن‍ق‍ذ م‍ن‌ ال‍ض‍لال‌ و ال‍م‍ف‍ص‍ح‌ ع‍ن‌ الاح‍وال را در ذم فلسفه و تائید تصوف به تحریر درآورد. در این قرن ابوالفتح عمر بن ابراهیم الخیامی (خیام) رساله ای مختصر در فلسفه با عنوان علم کلیات نوشت . نامه شیخ ابوسعید ابو الخیر به بوعلی هم در این عصر از عبارات فلسفی خالی نیست.

   5. قرن ششم : در قرن ششم ابوالفتوح شهاب الدین یحیی بن حبش سهروردی المطارحات را در سه علم الهی ، منطق و طبیعی به تحریر درآورد. از او رساله هایی چند باقی است مانند قصه الغربه الغریبه ، اعتقادالحکما ، لغت موران ، عقل سرخ ، هیاکل النور و الواح. در این قرن م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ع‍م‍ر فخر رازی کتاب  ل‍وام‍ع ال‍ب‍ی‍ن‍ات‌ ف‍ی‌ الاس‍م‍اء و ال‍ص‍ف‍ات‌ را در شرح اسماء و صفات خدا و مباحث عقلی و کلامی نوشت. او عیون الحکمه ابن سینا را که در باب الهیات ، طبیعیات و منطق است شرح کرد . براهین اثبات نفس هم از اوست.   ابن رشد هم در این زمان می زیست و کتاب تهافت التهافت را در رد بر انتقاد غزالی از فلاسفه نوشت.   عبدالکریم بن ابراهیم جیلی صوفی کتاب الانسان الکامل فی معرفه الاواخر و الاوائل را در علم خداوند و صفات الهی و وظایف انسانها نگاشت.

   6. قرن هفتم : ابن عربی که در قرن ششم و هفتم می زیست اثر کلمات محی الدین را پدید آورد که در آن از روح و تعلق آن به بدن سخن گفت. از دیگر نویسندگان آثار فلسفی در قرن هفتم هجری که در کتابخانه ملی آثارشان دیده می شود اثیرالدین ابهری است که در کلمات عشره[6] از مبدا و معاد سخن گفت و کتاب الهدایه او در منطق ، طبیعیات و الهیات توسط میبدی و ملاصدرا به شرح درآمد. در این قرن محمود بن خداداد اشنوی غایه الامکان فی درایه المکان را در بیان توحید ، مکان و زمان نگاشت.

   این قرن با حضور بابا افضل کاشانی هم همراه است که رساله هایی موسوم به ره انجام نامه ، جاودان نامه ، عرض نامه ، ترجمه مدارج الکمال ، نفس ، مبدا و معاد ، مبادی موجودات ، مکاتبات، افادات، خودشناسی ، سوال و جواب ، انشاء نامه ، تقدم ، شش مکتوب ، ایمنی از فنا و اقسام مردم دارد. در همین دوران محمودبن عبدالکریم شبستری مرآه المحققین را در زمینه نفس ، وجود و حکمت آفرینش به تحریر درآورد.  خواجه نصیرالدین طوسیفیلسوف در همین عصر می زیست. او   شرح الاشارات و التنبیهات را در بیان فلسفه ابن سینا و در پاسخ به اعتراض های فخر رازی صاحب اثر شرح اشارات ابن سینا نوشت. وی رساله آغاز و انجام را در زمینه مبدا و معاد به تحریر درآورد . او در مصارع المصارع ایرادهای تاج الدین محمد شهرستانی را بر ابن سینا در کتاب مصارعه الفلاسفه رد کرد. اثر مختصر رساله فی احوال النفس درباره جداشدن روح از بدن و رساله های دیگری همچون جبر و اختیار ، نفس الامر ، نیز از اوست.

   محمودبن مسعود قطب الدین شیرازی شاگرد خواجه نصیر هم دره‌ال‍ت‍اج‌ ل‍غ‍ره‌ ال‍دب‍اج‌ را در بیان فلسفه مشاء به فارسی نوشت . وی بر حکمه الاشراق سهروردی در منطق و فلسفه نیز شرحی زد و رساله در تحقیق عالم مثال را به رشته تحریر درآورد. نجم الدین علی بن عمر کاتبی‌قزوینی، مشهور به دبیران ،ازحکمای شافعی و شاگرد اثیرالدین، کتاب شرح ملخص الحکمه را در منطقیات، امورعامه، جواهر و اعراض و الهیات خاصه به تحریر درآورد. یعقوب بن موسی متطیب هم درقرن هفتم رساله خطبه التوحید را درباره توحید و واجب الوجود نوشت . در این قرن شمس الدین محمد شهروزی اثر نزهه الارواح و روضه الالواح (آلافراح) فی تواریخ الحکماء را در زمینه تاریخ فلسفه و پیرامون فلاسفه یونان و مصر پدید آورد.

   7. قرن هشتم : در قرن هشتم با آثاری چند برمی خوریم. علی بن محمد جرجانی معروف به میر سید شریف رساله وجودیه را در بیان مراتب وجود باتکیه بر گفتار عرفا و صوفیه نگاشت. او الرساله الحرفیه را در نسبت بین عقل و مدرکات آن به تحریر درآورد . میرسیدشریف جرجانی بر شرح حکمه العین حاشیه زد . از وی آثاری چون تحقیقات مجردات در حکمت بجای مانده است.

   در همین قرن محمدبن محمد قطب الدین رازی[7] کتاب لوامع الاسرارفی شرح مطالع الانوار را در زمینه منطق و فلسفه نگاشت. وی کتاب المحاکمات بین شرحی الاشارات را که محاکمه ای بین دو شرح فخرالدین رازی و خواجه نصیرالدین طوسی بر الاشارات ابن سینا است ، به تحریر درآورد. م‍ح‍م‍دب‍ن‌ م‍ب‍ارک‍ش‍اه میرک بخاری شرحی بر حکمه العین علی بن عمر کاتبی قزوینی نوشت. وی بر هدایه الحکمه ابهری هم شرحی زد.

   شهاب الدین همدانی رساله عقلیه را دربیان عقل و تعریف فلسفی آن و نیز فضیلت ، اسامی و صفات عقل و تفاوت درجات اکتساب آن نوشت. حسین بن زاهد گیلانی مفتاح الرمز و مقلاد الکنوز را در حکمت طبیعی موجودات اعم از اشیاء و جانداران نگاشت. در این قرن عبدالرزاق کاشی رساله فی تعیین السنه الالهیه را به رشته تحریر درآورد.

   8. قرن نهم : در قرن نهم نیز اهل حکمت آثاری پدید آوردند. محمد بن اسعد دوانی کتاب اثبات الواجب و شرح اثبات الواجب را به تحریر درآورد. اثر ش‍واک‍ل‌ ال‍ح‍ور در ش‍رح‌ ه‍ی‍اک‍ل‌ الن‍ور سهروردی و کتاب فلسفی عرفانی الزوراء در اثبات واجب و رساله علل و ممکنات و مساله تسلسل و احتمالا رساله حدوث شیء عن لاشیء هم از اوست. حسین بن معین‌الدین میبدی شرح هدایة الحکمه را در بیان کتاب اثیرالدین ابهری نوشت . جام گیتی نما هم اثر اوست.  احمدبن محمود هروی خزربانی (ملازاده) شرح هدایه اثیرالدین را نگاشت. پ‍ن‍دت‌ کشمیری اثر ‌ ج‍وگ‌ ب‍اش‍س‍ت‌ را ارائه کرده که حاوی خلاصه ای از فلسفه ، عرفان و تصوف هندی است وترجمه و شرح هایی هم دارد. صلاح الدین استاد بایزیدخان بر شرح مولانازاده (ملازاده) بر هدایه الحکمه اثیرالدین حاشیه زد. ملاعبدالرحمن جامی رساله وجودیه را نوشت.  غیاث الدین علی حسینی اصفهانی کتاب دانشنامه جهان را پیرامون فلسفه طبیعی آفرینش و بعضی مباحث مابعدالطبیعه و علوم طبیعی خصوصا طب نگاشت. بایزیدبن شیخ شبلی محمود آبادی اثر شرح هدایه الحکمه را به جا گذاشت.

   در این قرن مصطفی بن یوسف خواجه زاده برسوی کتاب تهافت (المحاکمات بین التهافتین)را در محاکمه بین غزالی صاحب تهافت الفلاسفه و ابن رشد صاحب تهافت التهافت نوشت[8].

   9. قرن دهم : قرن دهم هم از آثار حکما خالی نبود. صدرالدین محمد الحسینی الشیرازی(دشتکی) کتاب اثبات الواجب را به تحریر درآورد. م‍ن‍ص‍ورب‍ن محمد‌ م‍ی‍رص‍درال‍دی‍ن‌ ملقب به میر غیاث الدین دشتکی رساله الوجود موجود را در زمینه اصالت وجود نگاشت. وی رساله مجلی و تکمله آن را در عرفان و فلسفه به تحریر درآورد. و مرآت الجمال(جام جهان نما) را در بیان ماهیت انسان و تهذیب اخلاق به تحریر درآورد. اش‍راق‌ ه‍ی‍اک‍ل‌ ال‍ن‍ور ل‍ک‍ش‍ف‌ ظل‍م‍ات‌ ش‍واک‍ل‌ ال‍غ‍رور در شرح کتاب سهروردی هم از اوست. از دیگر نویسندگان فلسفه قرن دهم میرفخرالدین حسین استرآبادی معروف به سماکی است که بر شرح هدایه میبدی حاشیه زد.    محمدبن فخر لاری کتاب ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ ال‍زوراء را در تشریح کتاب الزوراء دوانی نوشت. م‍لاع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ ی‍زدی‌ ح‍اش‍ی‍ه‌ ب‍ر ح‍اش‍ی‍ه‌ ق‍دی‍م‌ دوان‍ی‌ ب‍ر ش‍رح‌ ج‍دی‍د ت‍ج‍ری‍د را نوشت. م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ ص‍لاح‌ مصلح الدین اللاری حاشیه ای بر شرح هدایه الحکمه میبدی زد. ح‍ب‍ی‍ب‌ال‍ل‍ه میرزا جان باغنوی بر قسمت امور عامه کتاب شرح حکمه العین محمدبن مبارک شاه میرک بخاری حاشیه زد. او ح‍اش‍ی‍ه‌ ب‍ر ح‍اش‍ی‍ه‌ ق‍دی‍م‌ دوان‍ی‌ ب‍ر ش‍رح‌ ج‍دی‍د ت‍ج‍ری‍د را به تحریر درآورد و مبحث جواهر و اعراض را تبیین کرد. میرزاجان بر شفا حاشیه زده است. او شرح ملا میرزا جان را در تبیین کتاب محاکمات قطب الدین رازی نگاشته است. وی حاشیه ای هم بر شرح اشارات دارد.   محمودبن محمد نیریزی اثر حاشیه اثبات الواجب قدیم دوانی را بجای گذاشت. احمد بن نصرالله تقوی کتاب خلاصه الحیاه را در تاریخ فلسفه و سرگذشت حکمای قبل و بعداز اسلام نگاشت. محمد بن سلیمان فضولی بغدادی رساله روح و عشق یا روح و بدن را درمورد چگونگی آمدن روح در بدن و اعضا و قوای نفسانی و... نوشت. قطب الدین محمدبن محی الدین الانصاری السعدی الخزرجی شرح رساله الزوراء را در فلسفه نوشت. عبدالواحد شوشتری رساله فی نفی الترکیب الذهنی و الخارجی عن الواجب تعالی را نوشت. در قرن ده و یازده محمدامین استرآبادی دانش نامه شاهی را در کلام، فلسفه، منطق، اصول و غیره نگاشت.

   10. قرن یازدهم : در قرن یازدهم م‍ح‍م‍دب‍اق‍رب‍ن‌ م‍ح‍م‍د میرداماد کتاب قبسات را نوشت. او در رساله مختصر خود موسوم به الاع‍ض‍الات‌ ال‍ع‍وی‍ص‍ات ‌به بیست پرسش در منطق، فلسفه ، کلام و دانشهای دیگرپاسخ داده است و در رساله فی الفلسفه از نفس و انعکاس عالم در آن سخن گفت. وی در کتاب جذوات طور سینا آتش طور سینا را توضیح داد. محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی(ملاصدرا) فیلسوف شهیر که در این دوران می زیست کتاب الاسفار‌الاربعه ( علم‌النفس من‌المبدا الی‌المعاد ) یا الحکمه المتعالیه را نوشت و طریق سیر سلوک سالکان حق را با دیدی فلسفی آمیخته با عرفان در چهار سفر شامل: سفر از خلق به سوی حق ، سفر باحق در حق ، سفر از حق به خلق با حق و سفر درخلق باحق خلاصه کرده و مباحث کتاب را در چهار جزء امور عامه ، علم طبیعی، علم الهی و علم نفس از مبدا به معاد تدوین نمود . کتاب المشاعر شامل چند مشعر در شناخت واجب الوجود ، صفات الهی و غیره هم اثر دیگر اوست. وی در اثر المبدا و المعاد از فلسفه و عرفان در شناخت مبدا و معاد مدد گرفت . رساله  اتحاد العاقل و المعقول نیز از آثار او بشمار می آید .  ملاصدرا در الشواهد الربوبیه مسائل فلسفی اعتقادی را با شواهد قرآنی بیان کرد.

   از صدرالدین شیرازی نوشته های دیگری هم در کتابخانه ملی وجود دارد. این متاله کتاب اسرار الآیات و انوارالبینات را در بیان تفسیر آیاتی از قرآن نوشت. او مفتاح الغیب را در بیان یک دوره فلسفه الهی بر مبنای دو کتاب خود اسفار و شواهد ربوبیه نگاشت. وی بر هدایه الحکمه اثیرالدین ابهری نیز شرحی زد . حاشیه الشفاء را در بررسی قسمتی از شفای بوعلی در زمینه عوارض وجود نظیر تقدم و تاخر، حدوث و قدم، تام و ناقص، علت و معلول نوشت . رساله های اکسیرالعارفین ، الواردات القلبیه فی معرفه الربوبیه و رساله ای در وجود و حدوث العالم هم از اوست. وی رساله فی کیفیه معیت الواجب الحق بالموجودات الممکنه وبیان المذهب المحققین من الصوفیه را نوشت و در رساله سه اصل یا سه فصل با تبیین مبدا و معاد و معاش راه رستگاری را به پویندگان نشان داد . رساله های  حشریه ، کیفیه سریان نور وجود الحق فی الموجودات و عرشیه هم از اوست. در قرن یازدهم آثارخطی نویسنگان دیگری هم در کتابخانه ملی وجود دارد. رجبعلی تبریزی یک رساله فلسفی موسوم به  اشتراک لفظی و معنوی در وجود نوشت. میرزا ابوالقاسم فندرسکی رساله کوچک  حرکت را نوشت ورساله ای در صناعت نگاشت. محمد بن حیدر رفیعا کتاب تشکیک را بجای گذاشت. محمد شمسای گیلانی(از مکتب فلسفی اصفهان) کتاب ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‌ در ب‍ی‍ان‌ اح‍وال‌ م‍وج‍ودات‌ را برای اطلاع فقهای فارسی زبان از فلسفه نوشت. ملا شمسای گیلانی حاشیه ای در فلسفه پیرامون وحدت شخصیه نگاشت و در رساله مختصرعلم راه وصول به علم را بیان کرد. او در رساله برهانیه از چگونگی علم حق به اشیاء سخن گفت و در رساله برهان التوحید به اثبات توحید در واجب الوجود پرداخت. عبدالخالق قاضی زاده کرهرودی کتاب حاشیه بر شرح جدید تجرید را به تحریر درآورد. م‍ح‍م‍دس‍ع‍ی‍د ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د م‍ف‍ی‍د قاضی سعید قمی کتاب  کلید بهشت را درباره مبدا و معاد و اشتراک لفظی اسماء الله نگاشت. حسین بن محمد محقق خوانساری حاشیه شرح الاشارات و التنبیهات را نوشت. سید احمد علوی، شاگرد و داماد میرداماد،  مفتاح الشفاء و عروه الوثقی را در شرح الهیات شفای بوعلی نوشت. او در این کتاب که به اندازه همان خود شفاست به صراحت به «حکمت مشرقیه» که در آغاز شفا، ابن‌سینا از آن یاد کرده اشاره داشته است. ق‍طب‌ال‍دی‍ن‌ م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ش‍ی‍خ‍ع‍ل‍ی‌ ش‍ری‍ف‌ دی‍ل‍م‍ی‌ لاه‍ی‍ج‍ی‌ کتاب محبوب القلوب را در شرح حال حکما و متفلسفان و علمای کلام و عارفان نوشت. محمدبن مرتضی مدعو به محسن (ملامحسن فیض کاشانی) کتاب الکلمات المخزونه (المکنونه)فی علوم اهل المعرفه را نگاشت. از وی اثری دیگر به نام کلمات فیض در زمینه فلسفه و دین بجا مانده است. آینه شاهی در فلسفه و رساله در حدوث عالم  هم از اوست. غازانی تبریزی شرحی بر فصوص فارابی دارد. در قرن یازده و دوازده محمدبن عبدالفتاح تنکابنی رساله وقوع حرکه و رساله ابطال بودن حرکت در مقوله ای از افراد این مقوله ، برهان اثبات الصانع و پاسخ به قائلین به وحدت وجود را نوشت.

   11. قرن دوازدهم : در قرن دوازده محمد یوسف طهرانی ملقب به اولیاء حاشیه الشفاء را در شرح شفای بوعلی نگاشت. ح‍س‍ن‌ب‍ن‌ ع‍ب‍دالرزاق قمی کتاب زواهر الحکم را در تعریف حکمت و تقسیمات وجود و طبیعیات و الهیات نوشت. م‍ح‍م‍دم‍ه‍دی‌ب‍ن‌ اب‍ی‌ذر نراقی کتاب اللمعات العرشیه را در پنج لمعه پیرامون وجود و ماهیت، صفات جلال و جمال مبدا و کیفیت صدور افعال و افاضه از مبدا، نفس انسانی و نبوت و وحی نگاشت.    محمد مصلح الدین لاری انصاری اثر شرح هدایه را به جا گذاشت. عبدالرزاق لاهیجی سرمایه ایمان را نوشت. در این قرن محمد نعیم طالقانی اثر اصل الاصول را در زمینه وجود و توحید و صفات حق تعالی و کتاب مسائل فلسفی را پیرامون ماهیت و وجود و واجب پدید آورد.  در قرن دوازده و سیزده احمد احسائی در شرح الفوائدالحکمیه در دوازده فائده از مراتب وجود و مسائل دین و فلسفه سخن گفت. بر عرشیه ملاصدرا شرحی زد. در اجوبه المسائل به پرسشهای فقهی و فلسفی محمد حسین بن شیخ نجفی پاسخ داد و در شرح لباب الکلام فیض کاشانی کلام ازجمله علم خدا را بیان کرد. احسایی رساله های دیگری هم در مسائل فلسفه نوشت مانند مقام روح ، فوائد سبعه ملحقه بالفوائدالاثنی عشر، اطلاقات وجود ، حقیقت نفس و عقل و روح ، رساله خاقانیه ، اقسام وجود ، آفرینش و رسالاتی در پاسخ به پرسشهای فلسفی ، کلامی و دینی دیگران.

   12. قرن سیزدهم : در قرن سیزدهم احمدبن محمد حسینی کتاب مرآه الاکوان را به قول خود بر مذاق ملاصدرا (در شرح هدایه) در فلسفه نوشت. کاظم بن قاسم رشتی رساله خویی را در پاسخ به بعضی پرسشهای فلسفی نگاشت. محمدکریم بن ابراهیم کرمانی کتاب لب اللباب را در فلسفه و عقاید شیخیه نوشت. وی در همین زمینه رساله ای موسوم به ج‍واب‌ س‍وال‍ی‌ در م‍ورد ت‍طب‍ی‍ق‌ ب‍ی‍ن‌ ان‍س‍ان‌ ص‍غ‍ی‍ر و ع‍ال‍م‌ ک‍ب‍ی‍ر دارد. رس‍ال‍ه‌ در ح‍ق‍ی‍ق‍ت‌ رن‍گ‌ و ک‍ی‍ف‍ی‍ت‌ ان‍طب‍اع‌ آن‌ ب‍ا اش‍ی‍اء هم از اوست.  حاج ملا هادیسبزواری اسرارالحکم را به تحریر درآورد. منظومه فلسفی غررالفرائد و شرح آن یعنی ش‍رح‌ غ‍رر ال‍ف‍رائ‍د یا ش‍رح م‍ن‍ظوم‍ه‌  هم به خامه اوست. ج‍ع‍ف‍رب‍ن‌ اب‍ی‌اس‍ح‍اق کشفی کتاب الشرق و البرق را در زمینه حسن و قبح عقلی براساس عقل و نقل را به نگارش درآورد. کتاب ت‍ح‍ف‍ه‌ال‍م‍ل‍وک‌ ف‍ی‌ ال‍س‍ی‍ر و ال‍س‍ل‍وک‌ در زمینه عقل و جهان و آثار و متعلقات آن هم ازهمین نویسنده است. قاسم علی اخگر حیدرآبادی نهایه الظهور را در شرح هیاکل النور سهروردی نوشت.    علی آقایی حکمت میزانیه را به تحریر درآورد. محمدبن رضا کاظم طبری در دوره قاجار توحیدی محمدی را نوشت. سید موسی بن فضل الله همدانی رساله ای در مبدا و معاد و نفس به تحریر درآورد. محمدجعفر شیخ الاسلام اصفهانی تحفه سلطانی را در فلسفه نگاشت. ابن خان بابا عبدالله الزنوزی التبریزی کتاب منتخب خاقان را در فلسفه نوشت. محمدحسین نجفی رساله ای در بعضی مسائل فلسفی به تحریر درآورد. عباس بن محمدحسین هروی خراسانی جامع عباسی را در تاریخ فلسفه نوشت. محمدابراهیم بن محمدحسن قرگوزلو اثر مسائل حکمی  را پیرامون الفاظ، وحدت وجود ، ماهیت و عدل به رشته تحریر درآورد. علی بن جمشید النوری الاصفهانی اثر الرقیمه النوریه را پدید آورد. علی بن احمدبن قریش الحسینی کتاب اکسیرالسعاده المهدیه را در مهمات رئوس مسائل عقلی و نقلی و فلسفه مشاء نوشت. در این قرن اثر دیگری به نام مخزن الجواهر ، که مولف آن ناشناس مانده و احتمالا اثر ملاحسین بن اسماعیل بسطامی است ، به تحریر درآمد. این کتاب در شش باب در معرفت صانع و اصول دین مطلب دارد.

   13. قرن چهاردهم : در قرن چهاردهم هادی تهرانی نجفی کتاب حق الیقین فی معرفه اصول الدین را به تحریر درآورد و در آن از اتحاد وجود و ماهیت سخن گفته و اصالت هریک را منکر گردید. ابوالقاسم حسینی شریفی ذهبی شیرازی در کتاب قوائم الانوار فلاسفه یونانی را به نقد کشید. طاهر بن فرج اله تنکابنی بر الهیات شفا حاشیه زد.درآثار خطی فهرست شده کتابخانه ملی در این قرن اثر دیگری دیده نمی شود. 

 
زبان آثار خطی

آثارخطی حکما در کتابخانه ملی به دو زبان عربی و فارسی نوشته شده است. در این جا منابع مطرح شده را ازنظر زبان به ترتیب مولفان مشخص می سازیم تا قبل از دسترسی به آنها از زبانشان آگاهی یابیم. 

 
 
 
 
 
 
جدول منابع خطی فلسفی کتابخانه ملی ایران
 
مولف و تاریخ حیات
زمان تالیف
عنوان
زبان
تاریخ کتابت
شماره
آق‍ای‍ی‌، ع‍ل‍ی‌ ، قرن13ق
قرن 13ق
ح‍ک‍م‍ت‌ م‍ی‍زان‍ی‍ه‌
عربی
1293ق
3264/3
ابن سینا، حسین بن عبدالله ، 370-428ق
 
ترجمه رساله النفس
فارسی
1072ق
15407
...
قرن5 ق
ال‍ه‍ی‍ات‌ ش‍ف‍ا
عربی
1066ق
1810
...
قرن5 ق
قضا و قدر و مشیه
فارسی
1034ق
1384/10
قرن5 ق
اثبات سریان العشق فی الموجودات
فارسی
1034ق
1384/2
...
قرن5 ق
اثبات النفس
فارسی
1034ق
1384/4
قرن4 ق
سرالقدر
فارسی
ق659
2412/9
قرن4 ق
قراضه طبیعیات
فارسی
ق659
2412/17
قرن5 ق
روح
فارسی
ق1071
4/2707
قرن4 ق
اشارات وتنبیهات
فارسی
ق659
2412/20
قرن5 ق
اق‍س‍ام‌ ال‍ن‍ف‍وس‌
فارسی
ق1071
3/2707
...
 
الشفاء
عربی
 
1995
...
 
ال‍ع‍روس
عربی
 
3936/11
...
قرن5 ق

ال‍م‍طال‍ب العالیه یا اربع مسائل

فارسی
ق1071
2/2707
...
 
ح‍دود الاش‍ی‍اء
فارسی
 
3510/8
...
قرن5 ق
دان‍ش‍ن‍ام‍ه‌ ع‍لائ‍ی‌
فارسی
ق728
۱۴۱۴
...
قرن5 ق
رساله نیروزیه
عربی
1101ق
872/7
...
قرن5 ق
نجات
عربی
(قرن10 ق)
873
...
قرن5 ق
حی بن یقظان
عربی
1299ق
884
اب‍ن‌ع‍رب‍ی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ع‍ل‍ی‌، 560-638ق
 
کلمات محی الدین
فارسی
1289ق
2/3639

اب‍ن‌ م‍س‍ک‍وی‍ه‌، اح‍م‍د ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د ، 320؟-421ق

 
الفوز الاصغر
عربی
1114ق
2/4677
اب‍ن‌ه‍ن‍دو، ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ ،    -420؟ق
 
رس‍ال‍ة ف‍ی‌ م‍ع‍رف‍ة ال‍ن‍ف‍س‌
عربی
 
4700/8
اثیر الدین ابهری، مفضل بن عمر -660؟ق
 
ک‍ل‍م‍ات‌ ع‍ش‍ره‌
فارسی
 
4163/4

اح‍س‍ائ‍ی‌، اح‍م‍دب‍ن‌ زی‍ن‌ال‍دی‍ن‌ ، 1166-1241ق

 
ش‍رح‌ ف‍وائ‍دالحکمیه
عربی
 
3375
...
قرن13ق
ش‍رح‌ ع‍رش‍ی‍ه‌ ملاصدرا
عربی
 
463
...
 

اج‍وب‍ه‌ ال‍م‍س‍ائ‍ل‌ ل‍ل‍ش‍ی‍خ‌ م‍ح‍م‍دح‍س‍ی‍ن‌ب‍ن‌ ال‍ش‍ی‍خ‌ ال‍ن‍ج‍ف‍ی‌

عربی
1283ق
4166/15
...
 
ش‍رح‌ ل‍ب‍اب‌ ال‍ک‍لام‌
عربی
1282ق
4166/6
...
قرن13ق
فوائد
عربی
قرن13ق
184
...
قرن13ق
مقام روح
عربی
قرن13ق
210/3
...
قرن13ق
فوائد سبعه ملحقه بالفوائدالاثنی عشر
عربی
1240/1235ق
755/2
...
قرن13ق
رساله فی اطلاقات وجود
عربی
1240/1235ق
3/755
...
قرن13ق
رساله حقیقت نفس و عقل و روح
عربی
1240/1235ق
45/755
...
قرن13ق
رساله خاقانیه
عربی
1223ق
1498/1
...
قرن13ق
شرح عرشیه
عربی
1236ق
463
...
قرن13ق

رساله های دیگر در پاسخ به پرسشهای فلسفی و کلامی و دینی دیگران

عربی
 
1498 وشماره های دیگر
...
قرن13ق
رساله در اقسام وجود
عربی
1223ق
1498/15
...
قرن13ق
رساله آفرینش
عربی
 
1498/29
اخ‍گ‍ر‌ح‍ی‍درآب‍ادی‌، ق‍اس‍م‌ع‍ل‍ی ، 1882؟-1950م
 
نهایه الظهور (در شرح هیاکل النور)
فارسی
1365ق
3560
اخ‍وان‌ ال‍ص‍ف‍ا ، قرن4ق
قرن4 ق
رسائل
فارسی
(قرن13ق)
550
...
 
مجمل الحکمه ( ترجمه رسائل اخوان الصفا )
فارسی
1074ق
5195
ارس‍طو ، 322-384ق.م
 
اث‍ول‍وج‍ی‍ا
عربی
1088ق
4134
...
 
رس‍ال‍ه‌ ت‍ف‍اح‍ی‍ه‌: س‍ی‍ب‌ن‍ام‍ه‌
فارسی
 
1/4109
 
نفس
فارسی
ق1153
4/3030
...
 
مختصر رساله نفس
عربی
1072ق
7/1382
...
 
ک‍لام‌ ارس‍طاطال‍ی‍س‌ ل‍ب‍ی‍ان‌ س‍ب‍ع‍ه‌ م‍طال‍ب‌
عربی
 
13/3936
...
 
ماده و علت و کون
عربی
1107ق
4/27
اس‍ت‍رآب‍ادی‌، م‍ح‍م‍دام‍ی‍ن‌ب‍ن‌ م‍ح‍م‍دش‍ری‍ف‌،   -1033ق
 
دان‍ش‍ن‍ام‍ه‌ ش‍اه‍ی‌
فارسی
 
1/3801
اس‍ت‍رآب‍ادی‌، م‍ی‍رف‍خ‍رال‍دی‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن
 
ح‍اش‍ی‍ه‌ بر شرح هدایه الحکمه
عربی
(قرن12ق)
1804
اش‍ن‍وی‌، م‍ح‍م‍ودب‍ن‌ خ‍داداد ، قرن7 ق
 
غایه الامکان فی درایه المکان
فارسی
1289ق
3/3639
افرودیسی، اسکندر ، قرن 2 و 3 م
 
هیولی
عربی
ق1107
3/27
...
 
مقاله ماده و عدم و کون
عربی
1072ق
10/1382
...
 
علت اولی
عربی
1072ق
9/1382
انصاری سعدی خزرجی، قطب الدین محمدبن محی الدین
قرن10ق
شرح رساله الزوراء
فارسی
قرن12ق
20/225
اول‍ی‍ائ ( طهرانی )، م‍ح‍م‍دی‍وس‍ف ، قرن12ق‌
 
ح‍اش‍ی‍ه‌ ال‍ش‍ف‍اء
عربی
1133ق
2/4072

ب‍اب‍ااف‍ض‍ل‌ ک‍اش‍ان‍ی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن ، قرن    7ق‌

 
ره‌ ان‍ج‍ام‌ ن‍ام‍ه‌
فارسی
 
2/4852
...
 
جاودان نامه
فارسی
قرن11ق
1994/2
...
 
عرض نامه
فارسی
(قرن11ق)
1/2171
...
 
ترجمه مدارک الکمال
فارسی
(قرن11ق)
2/2171
...
 
نفس
فارسی
(قرن11ق)
2171/9
...
 
مبداء و معاد
فارسی
659ق
3/2412
...
 
مبادی موجودات
فارسی
1333ق
2/2454
...
 
مکاتیب
فارسی
1333ق
5/2454
...
 
افادات
فارسی
1333ق
2454/6
...
 
خودشناسی
فارسی
اوایل قرن13ق
7/2706
...
 
سوال و جواب
فارسی
1153ق
3030/3
...
 
انشاء نامه
فارسی
1153ق
6/3030
...
 
تقدم
فارسی
1153ق
3030/7
...
 
شش مکتوب
فارسی
1153ق
10/3030
...
 
ایمنی از فنا
فارسی
1153ق
3030/11
...
 
اقسام مردم
فارسی
1153ق
12/3030

(بسطامی، حسین بن اسماعیل) ، قرن13ق

 
مخزن الجواهر
فارسی
1240ق
1298
ب‍ه‍م‍ن‍ی‍ارب‍ن‌ م‍رزب‍ان‌    - 458ق
 
ال‍ت‍ح‍ص‍ی‍ل‌
عربی
 
4076
ت‍ب‍ری‍زی‌، رج‍ب‍ع‍ل‍ی ،‌     - 1065ق
 
رس‍ال‍ه‌ ف‍ل‍س‍ف‍ی‌: دراش‍ت‍راک‌ ل‍ف‍ظی‌ وج‍ود
فارسی
 
4935
ت‍ق‍وی‌، اح‍م‍دب‍ن‌ ن‍ص‍رال‍ل‍ه ، قرن10ق‌
 
خ‍لاص‍ه‌ ال‍ح‍ی‍اه‌
فارسی
1259ق
1/3774

ت‍ن‍ک‍اب‍ن‍ی‌، طاه‍رب‍ن‌ ف‍رج‌ال‍ل‍ه‌ ، 1280-1360ق

 
ح‍اش‍ی‍ه‌ ال‍ه‍ی‍ات‌ ش‍ف‍ا
عربی
 
3843
تنکابنی، محمدبن عبدالفتاح ، (1040-1124ق)
 
رساله وقوع حرکه در آن
عربی
ق1121
1889/5
...
 
ابطال بودن حرکه در مقوله ای از افراد این مقوله
عربی
1121ق
7/1889
....
 
برهان اثبات الصانع
عربی
1121ق
9/1889
...
 
پاسخ به قائلین بوحده وجود
عربی
1121ق
12/1889
تهرانی نجفی، هادی بن محمد امین ،    -1321ق
 
حق الیقین فی معرفة اصول الدین
عربی
قرن14ق
15506
جامی ، عبدالرحمن بن احمد ، 817-898ق
 
رساله وجودیه
فارسی
قرن13ق
3/1309

ج‍رج‍ان‍ی‌، ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د، میر سید شریف ، 740-816ق

 
ال‍رس‍اله الحرفیه
عربی
 
1/3020
...
 
رساله وجودیه
فارسی
1121ق
11/3859
...
قرن8ق
ح‍اش‍ی‍ه‌ ب‍ر ح‍ک‍م‍ه‌ ال‍ع‍ی‍ن‌
عربی
974ق
73
...
قرن8ق
رساله ای در مراتب وجود
فارسی
قرن12ق
18/225
...
قرن8ق
تحقیقات مجردات
فارسی
1059ق
6/582

ج‍ی‍ل‍ی‌ ص‍وف‍ی‌، ش‍ی‍خ‌ ع‍ب‍دال‍ک‍ری‍م‌ب‍ن‌ اب‍راه‍ی‍م ، قرن6ق‌

قرن6ق

الان‍س‍ان‌ ال‍ک‍ام‍ل‌ ف‍ی‌ م‍ع‍رف‍ه‌ الاواخ‍ر و الاوائ‍ل‌

عربی
(قرن13ق)
1105
‍ح‍س‍ی‍ن‍ی‌، ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ اح‍م‍دب‍ن‌ ق‍ری‍ش ، ‌
قرن13ق
اک‍س‍ی‍ر ال‍س‍ع‍اده‌ ال‍م‍ه‍دی‍ه‌
عربی
 
1893
ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ اص‍ف‍ه‍ان‍ی‌، غ‍ی‍اث‌ال‍دی‍ن‌ ع‍ل‍ی‌
ق‍رن‌ ق‌۹
دان‍ش‍ن‍ام‍ه‌ ج‍ه‍ان‌
فارسی
(قرن11ق)
1/802
ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ ش‍ری‍ف‍ی‌ ذه‍ب‍ی‌ ش‍ی‍رازی‌، اب‍وال‍ق‍اس‍م‌
قرن14ق
قوائم الانوار
فارسی
(1304ق)
70
ح‍س‍ی‍ن‍ی‌، اح‍م‍دب‍ن‌ م‍ح‍م‍د
قرن13ق
مرآه الاکوان
فارسی
1262ق
2223
خواجه زاده برسوی، مصطفی بن یوسف
قرن9ق
تهافت(المحاکمات بین التهافتین)
عربی
906ق
1066
خوانساری، حسین بن جمال الدین محمد
قرن10ق
حاشیه بر الهیات شفا
عربی
1209ق
874
خیامی ، ابوالفتح عمربن ابراهیم
قرن5ق
علم کلیات
فارسی
659ق
18/2412
دش‍ت‍ک‍ی‌، ص‍درال‍دی‍ن‌ م‍ح‍م‍د ، ۸۲۸ - 903ق
 
اث‍ب‍ات‌ ال‍واج‍ب‌
عربی
 
2/4066

دش‍ت‍ک‍ی‌، غ‍ی‍اث‌ال‍دی‍ن‌ م‍ن‍ص‍ورب‍ن‌ م‍ح‍م‍د ، ۸۶۶ - 949ق

 
الوجود موجود
عربی
1294ق
5/3936
...
 

م‍رآت‌ ال‍ح‍ق‍ای‍ق‌ و م‍ج‍ل‍ی‌ ال‍دق‍ای‍ق‌ "ی‍ا" رس‍ال‍ه‌ م‍ج‍ل‍ی‌

عربی
1294ق
2/3936
...
 

اش‍راق‌ ه‍ی‍اک‍ل‌ ال‍ن‍ور ل‍ک‍ش‍ف‌ ظل‍م‍ات‌ ش‍واک‍ل‌ ال‍غ‍رور

عربی
(قرن11ق)
1/2199
...
قرن10ق
مرآت الجمال ( جام جهان نما )
فارسی
(قرن12ق)
4/2234
دوان‍ی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ اس‍ع‍د ، ۸۳۰ - ۹۰۸ ؟ق‌
قرن10ق
ال‍زوراء و شرح آن
عربی
1275ق
8/4600
...
قرن10ق
اث‍ب‍ات‌ ال‍واج‍ب‌
عربی
989/974ق
4/69
...
 
ح‍دوث‌ ش‍ئ‍ی‌ ع‍ن‌ لاش‍ئ‍ی‌
عربی
1286ق
2/4037
...
 
ش‍رح‌ اث‍ب‍ات‌ ال‍واج‍ب‌
عربی
 
10000
...
 

شواکل الحور در شرح هیاکل النور

عربی
1098ق
1/2278
...
قرن10ق

علل و ممکنات و مسئله تسلسل

عربی
989/974ق
1/69
...
 
رساله اثبات واجب الوجود جدیده
عربی
1098ق
6/2278
رش‍ت‍ی‌، ک‍اظم‌ب‍ن‌ ق‍اس‍م‌ ، ۱۲۱۲ - 1259ق
 
رس‍ال‍ه‌ خ‍ویی
فارسی
1268ق
6/4116
رفیعا، محمد بن حیدر ، 997-1081؟ ق
 
التشکیک
عربی
1077ق
15407
زنوزی تبریزی، ابن خان بابا عبدالله
1240ق
منتخب خاقان
فارسی
1240ق
909
س‍ب‍زواری‌، ه‍ادی‌ب‍ن‌ م‍ه‍دی‌ ، ۱۲۱۲ - 1289ق
 
اس‍رارالح‍ک‍م‌
فارسی
قرن13ق
236
...
 
ش‍رح‌ غ‍رر ال‍ف‍رائ‍د: ش‍رح‌ م‍ن‍ظوم‍ه‌ س‍ب‍زواری‌
عربی
1277ق
1/4122
س‍م‍ن‍ان‍ی‌، علاء الدوله اح‍م‍دب‍ن‌ م‍ح‍م‍د ، ۶۵۹ - 736ق
 
العروه الوثقی
عربی
1116ق
4075
س‍ه‍روردی‌، ی‍ح‍ی‍ی‌ب‍ن‌ ح‍ب‍ش ، ‌۵۴۹؟ - ‌587ق
 
ال‍م‍طارح‍ات‌‌
عربی
1117ق
1/4677
...
 
قصه الغربه الغریبه
فارسی
659ق
5/2412
...
 
اعتقادالحکما
فارسی
659ق
6/2412
...
 
لغت موران
فارسی
659ق
8/2412
...
 
عقل سرخ
فارسی
659ق
11/2412
...
 
هیاکل النور
فارسی
قرن9ق
5/2928
...
 
الواح
فارسی
قرن9ق
11/2928
ش‍ب‍س‍ت‍ری‌، م‍ح‍م‍ودب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ک‍ری‍م‌ ،     - 720ق
 
مرآه المحققین
فارسی
1261ق
6702

ش‍ری‍ف‌ دی‍ل‍م‍ی‌ لاه‍ی‍ج‍ی‌، ق‍طب‌ال‍دی‍ن‌ م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ش‍ی‍خ‍ع‍ل‍ی‌ ، قرن11ق

 
محبوب القلوب
عربی
(قرن13ق)
1665
ش‍م‍س‍ای‌ گ‍ی‍لان‍ی‌، م‍ح‍م‍د ، ۱۰۱۶ - 1098ق
 
ب‍ره‍ان‌ ال‍ت‍وح‍ی‍د
فارسی
 
4/3510
...
 
رساله العلم
فارسی
 
9/3510
...
 

حاشیه پیرامون وحدت شخصیه

فارسی
 
10/3410
...
 
رساله برهانیه
فارسی
 
3510/3
...
 

تحقیقات در بیان احوال موجودات

فارسی
(قرن13ق)
2101
ش‍وش‍ت‍ری‌، ع‍ب‍دال‍واح‍د
قرن10ق

رس‍ال‍ة ف‍ی‌ ن‍ف‍ی‌ ال‍ت‍رک‍ی‍ب‌ ال‍ذه‍ن‍ی‌ و ال‍خ‍ارج‍ی‌ ع‍ن‌ ال‍واج‍ب‌ ت‍ع‍ال‍ی‌

عربی
994ق
6/4548
شهروزی، شمس الدین محمد ، قرن7ق
 

نزهه الارواح و روضه الالواح (آلافراح) فی تواریخ الحکماء

عربی
(قرن10ق)
1167
شیخ الاسلام اصفهانی، محمدجعفر ، قرن12ق
 
تحفه سلطانی
فارسی
قرن13ق
4858

ص‍درال‍دی‍ن‌ ش‍ی‍رازی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ اب‍راه‍ی‍م‌ ، ۹۷۹ - ۱۰۵۰ق‌

 
اس‍رار الای‍ات‌ و ان‍وار ال‍ب‍ی‍ن‍ات‌
عربی
1242ق
1062
...
 
ات‍ح‍اد ال‍ع‍اق‍ل‌ و ال‍م‍ع‍ق‍ول‌
عربی
 
4700/5
...
 
الاسفار الاربعه ‌: ال‍ح‍ک‍م‍ه‌ ال‍م‍ت‍ع‍ال‍ی‍ه‌
عربی
1255ق
3653
...
 

الشواهد ال‍رب‍وب‍ی‍ه ف‍ی‌ ال‍م‍ن‍اه‍ج‌ ال‍س‍ل‍وک‍ی‍ه

عربی
1275ق
2871
...
 
المبداء و المعاد
عربی
1194ق
1448
...
 
ال‍م‍ش‍اع‍ر
عربی
1267ق
1769
...
 
حاشیه الشفاء
عربی
 
3217
...
 
شرح هدایه الحکمه
عربی
 
4896
...
 
مفتاح الغیب
عربی
1070ق
1067
...
 
رساله اکسیر العارفین
فارسی
قرن12ق
225/3
...
 

الواردات القلبیه فی معرفه الربوبیه الربوبیه

عربی
قرن12ق
2970
...
 
حدوث العالم
عربی
1236ق
4238
...
 
رساله ای در وجود
عربی
قرن12ق
225/5
...
 
رساله سه اصل
فارسی
قرن13ق
1430
...
 

رساله فی کیفیه معیت الواجب باالموجودات الممکنه و بیان المذاهب المحققین من الصوفیه

فارسی
1034ق
1384/7
 
 
شرح الهیات شفاء
عربی
(قرن12ق)
790
...
 
رساله حشریه
عربی
1194ق
870/2
...
 
عرشیه
عربی
1250ق
1639/2
..
 
حاشیه بر الهیات شفا
عربی
 
1477
...
 
کیفیه سریان نور وجود الحق فی الموجودات
عربی
قرن11ق
1853/3
...
 
حشرالخلایق
عربی
قرن11ق
1853/4
ص‍لاح‌ال‍دی‍ن‌ استاد بایزید خان
قرن9ق
ح‍اش‍ی‍ه‌ ش‍رح‌ ه‍دای‍ه‌ الحکمه
عربی
قرن10ق. و 955ق
1504
طالقانی، محمدنعیم
قرن12ق
اصل الاصول
عربی
1168ق
1081/1
...
(قرن12ق)
مسائل فلسفی
عربی
1168ق
1081/2
طب‍ری‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ رض‍ا ک‍اظم‌
قرن13ق
ت‍وح‍ی‍دی‌ م‍ح‍م‍دی‌
عربی
1257ق
211
ع‍ب‍دال‍رزاق‌ ک‍اش‍ی‌، ع‍ب‍دال‍رزاق‌ ب‍ن‌ ج‍لال‌ال‍دی‍ن‌
 
رساله فی تعیین السنه الالهیه
عربی
1101ق
8/872
علوی، احمد بن زین الدین (زین العابدین)
 
مفتاح الشفاء و عروه الوثقی
عربی
(قرن12ق)
975
غازانی تبریزی
قرن11ق
شرحی بر فصوص فارابی
فارسی
1034ق
1384/8
غ‍زال‍ی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ م‍ح‍م‍د ، 450-505ق
 

المنقذ م‍ن‌ ال‍ض‍لال‌ و ال‍م‍ف‍ص‍ح‌ ع‍ن‌ الاح‍وال‌

عربی
1287ق
20/2700
ف‍اراب‍ی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ م‍ح‍م‍د ، ۲۶۰ - 339ق
 

الجمع بین الرایی ‌ اف‍لاطون‌ و ارس‍طو

عربی
 
2/2464
...
 
ح‍اش‍ی‍ه‌ ع‍ل‍ی‌ ت‍ع‍ل‍ی‍ق‍ات‌ الم‍ع‍ل‍م‌ ال‍ث‍ان‍ی‌
عربی
1282ق
2/4166
...
 

ش‍رح‌ ال‍ع‍ب‍اره‌ (ال‍ک‍ت‍اب‌ الاول‌) (= ت‍ع‍ل‍ی‍ق‌ ال‍ح‍واش‍ی‌ ع‍ل‍ی‌ ک‍ت‍اب‌ ال‍ع‍ب‍اره‌)

عربی
(قرن12ق)
270
...
 
فصوص
عربی
 
4824
...
قرن4ق
عیون الحکمه
عربی
1072ق
11/1382
...
قرن4ق
عیون المسائل و نتایج العلوم
عربی
1016ق
2/1776
...
قرن4ق
تعلیقات
عربی
1016ق
4/1776
...
قرن4ق
مفارقات
عربی
116ق
3/1776
ف‍خ‍ر رازی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ع‍م‍ر، ۵۴۴ - 606ق
 
لوامع ال‍ب‍ی‍ن‍ات‌ ف‍ی‌ الاس‍م‍اء و ال‍ص‍ف‍ات‌
عربی
 
3026
...
 
ش‍رح‌ ع‍ی‍ون‌ ال‍ح‍ک‍م‍ه‌
عربی
1092ق
4674
...
اواخر قرن6ق
براهین اثبات النفس
عربی
804ق
4/1929
ف‍ض‍ول‍ی‌ ب‍غ‍دادی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ س‍ل‍ی‍م‍ان‌‌ ، ۹۱۳؟ - ۹۷۶؟ق‌
 
رس‍ال‍ه‌ روح‌ و ع‍ش‍ق‌ ی‍ا روح‌ و ب‍دن‌
فارسی
 
4484
فندرسکی، میرزا ابوالقاسم
قرن11ق
رساله در حرکت
فارسی
قرن13ق
1203/5
...
قرن11ق
رساله در صناعت
فارسی
قرن12ق
1436/2
ف‍ی‍ض‌ ک‍اش‍ان‍ی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ش‍اه‌ م‍رت‍ض‍ی  ملامحسن‌ ، ۱۰06 - ۱۰91ق‌
 

الکلمات ال‍م‍خ‍زون‍ه‌ ف‍ی‌ ع‍ل‍وم‌ اه‍ل‌ ال‍م‍ع‍رف‍ه‌

فارسی
قرن13ق
1438
...
 
کلمات فیض
فارسی
1283ق
1/2826
...
 
آینه شاهی
فارسی
قرن12ق
8/2895
...
 
رساله در حدوث عالم
عربی
قرن13ق
1539/2
ق‍اض‍ی‌زاده‌ ک‍ره‍رودی‌، ع‍ب‍دال‍خ‍ال‍ق ،    -1038ق‌
 
ح‍اش‍ی‍ه‌ ب‍ر ش‍رح‌ ج‍دی‍د ت‍ج‍ری‍د
عربی
1133ق
4935

ق‍اض‍ی‌س‍ع‍ی‍د ق‍م‍ی‌، م‍ح‍م‍دس‍ع‍ی‍د ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د م‍ف‍ی‍د‌ ، ۱۰۴۹ - ۱۱۰۳؟ق‌

 
کلید بهشت
فارسی
 
4404
ق‍زوی‍ن‍ی‌، خ‍ل‍ی‍ل‌ب‍ن‌ غ‍ازی‌ ، ۱۰۰۱ - 1089ق
 
ش‍رح‌ اص‍ول‌ ک‍اف‍ی‌
فارسی
 
4369
قرگوزلو،محمدابراهیم بن محمدحسن
1263ق
مسائل حکمی
عربی
ق1263
165
قطب‌الدین رازی ، محمد بن محمد رازی ، ۶۹۴ - ۷۷۶ ق
قرن8ق
محاکمات بین الامام و النصیر فی شرح الاشارات
عربی
1045ق
1444
...
 
لوامع الاسرار فی شرح مطالع الانوار
عربی
1092ق
2416

ق‍طب‌ال‍دی‍ن‌ ش‍ی‍رازی‌، م‍ح‍م‍ودب‍ن‌ م‍س‍ع‍ود ، ۶۳۴ - 710ق

قرن8ق
رساله در تحقیق عالم مثال
فارسی
1034ق
11/1384
...
694ق
ش‍رح‌ ح‍ک‍م‍ه‌ الاش‍راق‌
عربی
732ق
498
...
قرن7ق
دره التاج لغره الدباج
فارسی
(قرن11ق)
1258
ق‍م‍ی‌، ح‍س‍ن‌ب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍رازق‌ ،     - ق‌۱۱۲۱
 
زواه‍ر ال‍ح‍ک‍م‌
عربی
 
5020
کاتبی قزوینی ، علی بن عمر ،  600-675ق
 
ش‍رح‌ م‍ل‍خ‍ص‌ ال‍ح‍ک‍م‍ه‌
عربی
(قرن11ق)
497
کرمانی، محمدکریم بن ابراهیم ، ۱۲۲۵- ۱۲۸۸ق
 
لب اللباب
عربی
 
7052
...
 

ج‍واب‌ س‍وال‍ی‌ در م‍ورد ت‍طب‍ی‍ق‌ ب‍ی‍ن‌ ان‍س‍ان‌ ص‍غ‍ی‍ر و ع‍ال‍م‌ ک‍ب‍ی‍ر

عربی
قرن13ق
4/4938
 
 

رس‍ال‍ه‌ در ح‍ق‍ی‍ق‍ت‌ رن‍گ‌ و ک‍ی‍ف‍ی‍ت‌ ان‍طب‍اع‌ آن‌ ب‍ا اش‍ی‍اء

عربی
1295ق
5/4938
ک‍ش‍ف‍ی‌، ج‍ع‍ف‍رب‍ن‌ اب‍ی‌ اس‍ح‍اق‌ ، ۱۱۸۹ - 1267ق
 
ت‍ح‍ف‍ه‌ال‍م‍ل‍وک‌ ف‍ی‌ ال‍س‍ی‍ر و ال‍س‍ل‍وک‌
فارسی
1269ق
5108
...
 
الشرق و البرق
عربی
 
4/4604
ک‍ش‍م‍ی‍ری‌، پ‍ن‍دت‌ ، ق‍رن‌ ۹؟ق‌
 
ت‍رج‍م‍ه‌ ج‍وگ‌ ب‍اش‍س‍ت‌
فارسی
1913م
4671
ک‍ن‍دی‌، ی‍ع‍ق‍وب‌ب‍ن‌ اس‍ح‍اق‌ ، 185؟-252ق
قرن3ق
نفس
فارسی
ق1034
1384/3
گیلانی، حسین بن زاهد
723ق
مفتاح الرموز و مقلاد الکنوز
فارسی
(قرن13ق)
۲۵۷۹/3
لاری‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ ف‍خ‍ر ، قرن10ق
 
ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ ال‍زوراء
عربی
ق1036
2/5001
لاری انصاری، محمد مصلح الدین ، قرن10ق
 
شرح هدایه
عربی
ق1114
310
لاهیجی، عبدالزراق
قرن11ق
سرمایه ایمان
فارسی
ق1263
1/2677
متطیب ، یعقوب بن موسی ، قرن7ق
 
خطبه التوحید
فارسی
708ق
15830
م‍ح‍ق‍ق‌ خ‍وان‍س‍اری‌، ح‍س‍ی‍ن‌ب‍ن‌ م‍ح‍م‍د ، ۱۰۱۶ - 1099ق
 
ح‍اش‍ی‍ه‌ ش‍رح‌ الاش‍ارات‌ و ال‍ت‍ن‍ب‍ی‍ه‍ات‌
عربی
قرن11ق
3611
محمودآبادی، بایزید بن شیخ شبلی
869ق
شرح هدایه الحکمه
عربی
(قرن10ق)
1274
م‍لاع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‌ ی‍زدی‌ ،      - 981ق
 

ح‍اش‍ی‍ه‌ ب‍ر ح‍اش‍ی‍ه‌ ق‍دی‍م‌ دوان‍ی‌ ب‍ر ش‍رح‌ ج‍دی‍د ت‍ج‍ری‍د

عربی
1133ق
4935

م‍لا م‍ی‍رزاج‍ان‌ ح‍ب‍ی‍ب‌ال‍ل‍ه‌، ب‍اغ‍ن‍وی‌ ش‍ی‍رازی ،    - ۹۹۴؟ق‌ ‌‌

 
حاشیه شرح حکمه العین میرک بخاری
عربی
1069ق
2904
...
قرن10ق
حاشیه بر شفا
عربی
1097ق
101
...
 

شرح ملا میرزا جان (در تبیین کتاب محاکمات قطب الدین رازی )

عربی
(قرن12ق)
1677
...
 
حاشیه شرح اشارات
عربی
1113ق
2553
م‍ی‍ب‍دی‌، ح‍س‍ی‍ن‌ب‍ن‌ م‍ع‍ی‍ن‌ ال‍دی‍ن‌
- 911ق
ج‍ام‌ گ‍ی‍ت‍ی‌ ن‍م‍ا
فارسی
 
2/3706
...
 
ش‍رح‌ ه‍دای‍ه‌ ال‍ح‍ک‍م‍ه‌
عربی
1057ق
4717
م‍ی‍ردام‍اد، م‍ح‍م‍دب‍اق‍رب‍ن‌ م‍ح‍م‍د ،     - ۱۰۴۱؟ق‌
قرن11ق
جذوات طور سینا
فارسی
1267ق
2698
...
1034ق
ق‍ب‍س‍ات‌
عربی
(قرن11ق)
3033
...
 

الاع‍ض‍الات‌ العویصات

عربی
قرن13ق
2/4050
...
 
رس‍ال‍ه‌ ف‍ی‌ ال‍ف‍ل‍س‍ف‍ه‌
عربی
1282ق
4/4166

م‍ی‍رک‌ ب‍خ‍اری‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ م‍ب‍ارک‍ش‍اه‌ ، قرن8ق

 
ش‍رح‌ ح‍ک‍م‍ه‌ ال‍ع‍ی‍ن‌
عربی
823ق
1090
...
 
ش‍رح‌ ه‍دای‍ه‌ ال‍ح‍ک‍م‍ه‌
عربی
1072ق
6/3512
ن‍اص‍رخ‍س‍رو ، ۳۹۴ - 481ق
 

رساله در فلسفه اسلامی

فارسی
1278ق
3/4089
...
 
زاد ال‍م‍س‍اف‍ری‍ن‌
فارسی
ق1296
۱۹۳۳
نجفی، محمدحسین
قرن13ق
رساله ای در مسائل فلسفی
فارسی
1262ق
2/345
ن‍راق‍ی‌، م‍ح‍م‍دم‍ه‍دی‌ب‍ن‌ اب‍ی‌ذر ،     - 1209ق
 
ال‍ل‍م‍ع‍ات العرشیه
عربی
1253ق
3247
ن‍ص‍ی‍رال‍دی‍ن‌طوس‍ی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ م‍ح‍م‍د ، ۵۹۷ - 672ق
 
آغ‍از و ان‍ج‍ام‌
فارسی
قرن13ق
2059/4
...
644ق
ش‍رح‌ الاش‍ارات‌ و ال‍ت‍ن‍ب‍ی‍ه‍ات‌
عربی
1012ق
324
...
 
ج‍ب‍ر و اخ‍ت‍ی‍ار
فارسی
1119ق
4772/4
...
 
رس‍ال‍ه‌ ف‍ی‌ اح‍وال‌ال‍ن‍ف‍س‌
فارسی
1327ق
4163
...
 
مصارع المصارع
عربی
(قرن10ق)
853
...
 
رساله نفس الامر
عربی
1168ق
3/1081
نوری اصفهانی، علی بن جمشید
قرن13ق
الرقیمه النوریه
عربی
1297ق
1864/1
نیریزی، محمودبن محمد ، قرن10ق
 
حاشیه اثبات الواجب قدیم دوانی
عربی
1286ق
4037/3
هروی خراسانی، عباس بن محمدحسین
قرن13ق
جامع عباسی
فارسی
1259/1260ق
1234/2
هروی خزربانی، احمدبن محمود(ملازاده)
 
شرح هدایه
عربی
872ق
110
ه‍م‍دان‍ی‌، ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ ش‍ه‍اب‌ال‍دی‍ن‌ ، ۷۱۴ - 786ق
 
رساله عقلیه
فارسی
 
4084/16
همدانی ، سیدموسی فضل الله
1296ق
رساله ای در مبداء و معاد و نفس
فارسی
1296ق
618
یحیی بن عدی
قرن3ق
وجود امور عامه
عربی
1072ق
3/1382
...
قرن3ق
ممکنات
عربی
1072ق
1382/4
...
قرن3ق
عدد و اضافه
عربی
1072ق
1382/2
...
قرن3ق
شرح مقاله مطابوسیقا(الف الصغری)
عربی
1072ق
1382/6
...
قرن3ق
شرح مقاله اسکندر افریدوسی
عربی
1072ق
1382/5

 

آثار ناشناخته

 درمیان کتاب های خطی کتابخانه ملی پیرامون فلسفه و حکمت آثاری هم وجود دارد که مولف آنها ناشناخته است که جستجو در این زمینه به پژوهش دیگری نیاز دارد . به دلیل ناشناخته بودن صاحبان این آثار از ذکر عناوین آنها خودداری شد و رجوع به فهارس خطی کتابخانه یا نرم افزار کتابشناسی ملی تحت موضوع فلسفه و مانند آن ما را با این عناوین آشنا می سازد. ازجمله این آثار، نسخه ای احتمالا متعلق به قرن دهم به نام تذکره الحکماء در 143برگ است که از مجلس هفتم آغاز می شود و شرح حال فارابی تا حکمای مشهور قرن دهم را در برمی گیرد. یا حاشیه بر شرح اشارات و تنبیهات به عربی در 213 برگ از نویسنده ای ناشناس است . همچنین در منابع این کتابخانه کتاب هایی دیده می شود که تاریخ تالیفشان ذکر نشده و به دلیل مشخص بودن تمام کتاب های ذکر شده در این نوشتار ازنظر تاریخی اشاره ای به آن ها نشد مانند کتاب امور عامه اثر حامد بن برهان بن ابی ذر غفاری یا شرح رساله الزوراء نوشته قطب الدین محمدبن محی الدین انصاری سعدی خزرجی .

 
نتیجه گیری

در این پژوهش 237 کتاب خطی فهرست شده کتابخانه ملی ایران درزمینه فلسفه آمده است که 97 کتاب یعنی درحدود 40درصد کتب به فارسی و 140 کتاب یعنی درحدود 60درصد آن ها به عربی است. البته افزونی کتب عربی نسبت به فارسی به دلیل غلبه نگارش عربی دانشمندان ایرانی در قرون گذشته است.

صاحبان این کتاب ها که 98 فیلسوف و نویسنده اند از قرون پیش از هجرت پیامبراسلام(ص) تا قرن چهاردهم هجری می زیستند و بیشترین آنان به قرن 13 و سپس قرن 10 و 11 وپس از آن به قرن 7 و 9 و بعد قرن 6 و 8 و سپس به قرون دیگر تعلق دارند.

اگر از مولفان دارای یک اثر بگذریم نویسندگان بیش از یک اثر اعمند از ملاصدرا با 20 اثر، ابن سینا با 17 اثر، باباافضل با 16اثر، احسائی با 14اثر، فارابی با 8 اثر، دوانی با 7 اثر، سهروردی با 7 اثر، ارسطو وخواجه نصیرهریک با 6 اثر، میرسیدشریف جرجانی ، شمسای گیلانی و یحیی بن عدی هریک با 5 اثر، غیاث الدین دشتکی ، میرداماد ، محمد بن عبدالفتاح تنکابنی ، ملامیرزاجان و فیض کاشانی هریک با 4 اثر، افرودیسی ، فخر رازی ، قطب الدین شیرازی ومحمد کرمانی هریک با 3 اثر و جعفر کشفی ، میبدی ، سبزواری ، فندرسکی ، قطب الدین رازی ، نعیم طالقانی ، میرک بخاری و ناصرخسرو هریک با 2 اثر. البته بانزدیک شدن به قرون اخیر که صنعت چاپ بویژه چاپ سنگی و سربی پدید آمد کاهش آثار خطی طبیعی می نماید.

در این کتب آثار زیادی دیده می شوند که شرح یا حاشیه برآثار پیشینیان است مانند شرح یا حاشیه بر شفای ابن سینا . در این زمینه بیش از 20 اثر می بینیم که با واژه شرح یا حاشیه آمده است. در این میان بیش از 11 اثر با عنوان کتاب شفا ی ابن سینا یا شرح یا حاشیه بر آن است. درعنوان بیش از 12 اثر کلمه "وجود" ، 13 اثر کلمه"نفس" ، 4 اثر واژه های "مبداء و معاد " ونیز "روح" ، 6 اثر " اثبات صانع و توحید" و 11 اثر کلمه "شفا" و 3 اثر کلمه "حرکت" دیده می شود. کلمات دیگری مانند هیولی ، ماده ، آفرینش ، مجردات ، اتحاد عاقل و معقول ، عشق و تاریخ حکما هم با کمیت اندک دیده می شود که مجموعا تنوع موضوع های فلسفی در عناوین این کتب را نشان می دهد.

 

---------------------------------------------------------------------------------------------------

[2]مثلا محمدجواد اسماعیلی در بیان تاریخ فلسفه در جلد دوازدهم دائره المعارف تشیع  ازفلاسفه یا صاحبان اثر فلسفی نظیر ابن باجه ، ابن طفیل ، ابن کمونه ، ابن مسرور ، ابوالبرکات بغدادی ، ابوحیان توحیدی ، ابوسلیمان سجستانی ، حزین لاهیجی ، حمزه گیلانی ، سید سند ، عامری ،عباس دارابی ، قاضی سعید قمی ، کمال الدین اردبیلی ، محسن گیلانی ، ودود تبریزی هم نام می برد اما از علی آقایی ، ابن نفیس ، ابن هندو ، احسائی ، اخگر حیدرآبادی ، شریف استرآبادی ، افرودیسی ، قطب الدین انصاری خزرجی ، محمدیوسف اولیاء ، حسین بسطامی ، بهمنیار ، رجبعلی تبریزی ، احمد تقوی ، طاهر تنکابنی ، محمد تنکابنی ، هادی تهرانی نجفی ، جامی ، عبدالکریم جیلی صوفی ، علی حسینی ، غیاث الدین حسینی ، ذهبی شیرازی ، احمد حسینی ، خواجه زاده برسوی ، حسین خوانساری ، کاظم رشتی ، حسین میبدی ، میرک بخاری ، محمد نراقی ، نوری اصفهانی ، یحیی بن عدی ، جعفر کشفی ، کاتبی قزوینی و چند نویسنده دیگر آثار فلسفی که در این نوشتار آمده یادی نمی کند که البته همه این افراد ممکن است فیلسوف یا متخصص فلسفه نباشند اما وجود اندیشه های فلسفی در آثارشان پیوند آنها را با فلسفه نشان می دهد و چه بسا از درمیان نوشتارشان مطالبی یافت گردد که بعضی غوامض فلسفی را حل نماید.

 

[3]هر کتاب خطی دو تاریخ دارد: یکی تاریخ تالیف که قدیمی تر است و به مولف و زمان حیات او برمی گردد و دیگری تاریخ کتابت که همان تاریخی است که کاتب این نسخه را از روی نسخه های قبلی نوشته و ممکن است قرنها پس از حیات مولف باشد. 

[4]کتاب های این نویسنده به نام افریدوسی نوشته شده  به نظر علی اکبر دهخدا براساس فهرست ابن ندیم و کتب دیگر نام صحیح او ، افرودیسی بوده و او در اواخر قرن دوم و قرن سوم میلادی و معاصر با جالینوس می زیست. (لغت نامه دهخدا ج 2 ص 4-2443 )

[5]عبدالله انوار در معرفی این کتاب می نویسد : "مقاله مطابوسیقا (= متافیزیک) ارسطو از مهمترین مقالات فلسفی ارسطو است که پس از پرداختن مقاله "فیزیک" یعنی قضایای راجع به جهان طبیعی به این قضیه پرداخت. یحیی بن عدی بتفصیل آن مقاله را شرح می کند و نکات تاریک آنرا روشن می نماید و آنرا بنام اصل یونانی "الف الصغری" مسمی می نماید." (فهرست نسخه های خطی کتابخانه ملی ، جلد9 ، رساله 6/1382ع) 

 

[6]در انتساب این کتاب به ابهری باتوجه به نام خواجه نصیرالدین طوسی در برخی نسخه ها شک شده که خود نیازمند بررسی است.

[7]به قطب الدین محمد تحتانی هم اشتهار داشته است . کتاب های خطی 1006ع ، 1256ع ، 1345ع ، 1420ع ، 1736ع و 839ع در کتابخانه ملی با این نام و بدون ذکر شهرت رازی معرفی شده است. لغت نامه دهخدا یکی بودن تحتانی و رازی را در واژه "قطب الدین رازی" بیان می کند. 

 

[8]البته علاء الدین علی طوسی هم مانند خواجه زاده در قرن نهم به درخواست سلطان محمد عثمانی کتابی در محاکمه بین غزالی و ابن رشد نگاشته است. ر.ک. به فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی جلد نهم نسخه خطی شماره 1066ع.

-     انوار، عبدالله و ... . فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی ایران . جلد اول تا جلد بیست و دوم . تهران: کتابخانه ملی ایران .1343- 1383. 

-     انوار، عبدالله و ... . فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی ایران موجود در لوح فشرده کتابشناسی ملی ایران یا نرم افزار جامع کتابشناسی ملی کتابخانه ملی ایران قابل دسترسی از طریق سایت اینترنتی سازمان اسناد و کتابخانه ملی به نشانی www.nlai.ir   

-     دایره المعارف تشیع جلد دوازده. زیر نظر احمد صدر حاج سید جوادی . مقاله فلسفه . نوشته محمدجواد اسماعیلی. تهران: نشر شهید سعید محبی، 1375، ،1386، چاپ اول ، ص 377تا387  

-      دهخدا، علی اکبر . لغت نامه . جلد 2. تهران : موسسه لغت نامه دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.