https://shamseh.aqr-libjournal.ir/ شمسه: نشریه الکترونیکی سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی fa daily 1 Thu, 23 Oct 2025 00:00:00 +0330 Thu, 23 Oct 2025 00:00:00 +0330 https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_233625.html مقدمه: کارآفرینی اجتماعی در کتابخانه‌ها معرفی روش هایی است که کتابداران می‌توانند به بازیگران مهمی در افزایش عادت مطالعه در جامعه تبدیل شوند، در این نوشتار روش " کتاب مسافر" را به‌عنوان یک مدل، هنر کارآفرینی اجتماعی در افزایش میزان اشتیاق به بازگشت به کتابخانه، معرفی می‌کنیم. ضرورت :آمارها نشان می‌دهد سطح مطالعه در کشور ما بسیار پایین است و اساساً مطالعه در اولویت‌های زندگی مردم نیست؛ ازاین‌رو پژوهشگران، مروجان کتاب، و فعالان اجتماعی بسیاری سعی کرده اند با اجرای ایده های مختلف ارتقای فرهنگ مطالعه، در جامعه نقش‌آفرینی کنند.روش : این مقاله که به صورت "نامه به سردبیر" می باشد، در مورد یک روش خلاقانه توضیح می‌دهد که باعث افزایش ضریب اشتیاق بازگشت به کتابخانه، می شود. این کار در دو مرحله ی، آماده سازی امکانات و وسایل مورد نیازکه شامل سه گام طراحی اطلاعیه جذاب و زیبا(گام اول)، انتخاب و یا خرید کتاب مسافر(گام دوم) و تهیه یک یا چند هدیه مناسب(گام سوم)؛ ومرحله ی دوم شامل: تهیه اطلاعیه، تبلیغات، تحویل کتاب مسافر به اولین میزبان، مطالعه توسط میزبانان و ثبت نظراتشان، اتمام سفر کتاب و تحویل به کتابدار، آماده سازی مقدمات و برگزاری جشن کتاب.یافته‌ها با توجه به اینکه در این مقاله یک هنر کارآفرینی اجتماعی خلاقانه با موضوع فرهنگ مطالعه معرفی شده است؛ در نوع خود کاری جدید و منحصر به فرد است. به علت اینکه هنوز بررسی پژوهشی علمی برای میزان کارایی این مدل انجام نشده است، این مقاله به صورت "نامه به سردبیر" به مجله ارسال شده است. https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_233628.html نزهة الناظرفی الجمع بین الاشباه والنظایر را یحیی بن سعید حلّی با موضوع فقه جعفری تألیف نموده است.ایشان تمامی احکام،از طهارت تا دیات رابا عباراتی سلیس بیان نموده است.از این کتاب بالغ بر68نسخه خطی درایران وجود داردکه 12نسخه ازآن درکتابخانه آستان قدس رضوی همراه باضمائم وجوددارد.این پژوهش،نسخه های خطی که ازاین کتاب دراداره مخطوطات کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی موجوداست رابه لحاظ نسخه شناسی وکتابشناسی مور بررسی تطبیقی قرار داد.ساختاراین پژوهش به روش توصیفی- تطبیقی وبنابرمطالعه کتابخانه ای وبررسی دیجیتالی نسخ به سامان رسیده است.با بررسی هایی که این پژوهش درنسخ خطی نزهةالناظرفی الجمع بین الاشباه والنظائر انجام دادتمامی نسخه های این عنوان به لحاظ کتابشناسی ارزشمند است ودانش پژوهان فقه واصول که به زبان عربی اندک تسلّطی داشته باشند؛ با مراجعه به این نسخ،درکمترین زمان،بیشترین اطلاعات فقهی را دریافت می کنند؛ به علاقه مندان توصیه می شود به نسخه ی موجود به شماره ثبتی11522 که خوانش راحت تری دارد، مراجعه نمایند. همچنین به لحاظ نسخه شناسی حائز درجه بندی عادی است. قدیمی ترین نسخه به شماره ثبتی15871 می باشد وفهرست نگاران تاریخ کتابت آن را به شیوه ی حدسی،متعلق به قرن 10 ثبت نموده اند. این کتاب در دوچاپخانه به چاپ رسیده است، که هردو دارای مقدمه جامعی می باشد که ارزش مطالعه ی کتاب را دوچندان می نماید ودر این پژوهش دورنمایی از این مطالب ذکر شده است.این پژوهش بارویکردبررسی تطبیقی اطلاعات جامعی از این نسخه ها رادراختیار علاقه مندان کتب خطی فقهی،هم به لحاظ ساختاروشکل ظاهری وهم به لحاظ محتوای فقهی ارائه داده است. https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_233631.html نقاشی گل و مرغ به‌عنوان یکی از شاخه‌های نقاشی ایرانی-اسلامی از دورۀ تیموریان به بعد، رونق می‌گیرد، در دورۀ صفویه رشد می‌کند و در دورۀ قاجار به اوج می‌رسد و در دورۀ معاصر تداوم‌یافته و امروزه هنرجویان بسیاری از آن استقبال نموده‌اند. هدف پژوهش حاضر با تکیه‌بر روش توصیفی-تحلیلی، پاسخ به این پرسش است که شیوه و مراحل ساخت آثار گل و مرغ در دوره قاجار و معاصر، چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد؟ در این پژوهش 17 اثر (9 نمونه از دورۀ قاجار و 8 نمونه از دورۀ معاصر) از آثار گل و مرغِ دو دوره موردبررسی قرار گرفتند. پس از تجزیه و تحلیل اطلاعات این نتایج به دست آمد: به‌طورکلی شیوه و مراحل ساخت آثار گل و مرغ به‌ویژه آثار لاکی در دوره قاجار با دوره معاصر در مقواسازی و زیرسازی، در پرداز و جلا دادن یکسان و مشابه یکدیگر است. بین آثار دو دوره به لحاظ فضای تصویری، ترکیب‌بندی، جایگاه و نوع پرندگان، ترکیب‌بندی، پلان‌بندی موضوع، شکل و نوع گل‌ها و زاویه دید، شباهت وجود دارد. هنرمندان گل و مرغ کار هر دو دوره، پرسپکتیو در آثارشان به کار نمی‌برند و برای نمایش عمق، از ترفندهایی مانند کاربرد فام‌های متفاوت رنگی خاص و یا پیچاندن و برگرداندن لبه برگ‌ها و گلبرگ‌ها استفاده می‌کنند. آنچه موجب تفاوت کار این دو دوره است، رنگ‌گذاری متفاوت و نوع طراحی سنت‌شکنانه است. برخی از هنرمندان گل و مرغ معاصر متأثر از روحیه زمانه به عینیت‌گرایی پرداخته و به زوایای عینی بیشتر توجه داشته‌اند. https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_233630.html یکی از کتابخانه هایی که قدمتی دیرینه دارد کتابخانه آستان قدس رضوی است که جزو کتابخانه های بزرگ جهان اسلام است. این کتابخانه دارای قدیمی ترین قرآن های خطی در دنیاست که هم از لحاظ تعداد و هم از لحاظ تاریخی و نسخه شناسی از اهمیت ویژه ای برخوردارند و جزو مصاحف وقفی نفیس در جهان اسلام محسوب می شوند. در میان اسناد مربوط به تشکیلات اداری آستان قدس رضوی در دوره افشاریه ،فهرست مصاحف و کتابهایی است که در کتابخانه آستان قدس نگهداری می شدند. این نوشتار برآن است تا با بررسی این اسناد، برآوردی از تعداد این گونه مصاحف داشته باشد و اطلاعات نسخه شناسی قرآن های کهن به خطوط ائمه (ع) را ارائه دهد . همچنین سعی شده با بازنویسی صحیح این فهرست ها به پژوهشگران حوزه تاریخ و حوزه نسخ قرآنی یاری رساند . آنچه اسناد نشان می دهد در دوره افشاریه تعداد کل مصاحف قرآنی در ابتدای این دوره در سال 1150 ، 1987 جلد است که به فاصله سه سال در سال 1153 ، 26 جلد به آن اضافه شده و به 2013 قرآن رسیده است .قرآن های خطی منسوب به امامان شیعه علیهم السلام هم 46 جلد می باشد . که به قطع بیاضی هستند و بر روی پوست آهو نوشته شده اند. بیشترین تعداد قرآن ها مربوط به حضرت علی (ع) است. https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_233663.html مقدمه: صحن آزادی که از جمله صحن های بزرگ و قدیمی حرم رضوی به شمار می رود. هدف از این پژوهش، بررسی تاریخ گذشته این صحن، از طریق  بررسی اسناد تاریخی و تفحص در تاریخ شفاهی حرم مطهر رضوی(ع) است.روش پژوهش: پژوهش به روش مروری و بررسی اسناد و مدارک تاریخی از جمله عکس هایی که  توسط عکاسان دربار قاجار گرفته شده و در مجموعه کاخ گلستان موجود است، انجام شده است. یافته ها و نتایج : صحن آزادی 4 هزار و 340 متر مربع مساحت دارد، طول این صحن 81 متر و عرض آن 51 متر می باشد، ساخت صحن  به دستور فتحعلی شاه آغاز شد در روزگار پادشاهی ناصرالدین شاه به پایان رسید. در دوره قاجار به سبب توسعه حرم رضوی و صحن‌ها، تعداد سقاخانه‌ها افزایش یافت و در سقاخانه‌های قبلی نیز تغییراتی به وجود آمد و در آن زمان موتمن السلطنه یا مستشارالملک بود در وسط صحن نو ساخته شد. در ضلع غربی این صحن و حجرات در امتداد آن بازارچه ای وجود داشت که به نام بازارچه زرگرها که در حال حاضر، به رواق حضرت فاطمه در این مکان ساخته شده و جزء رواقهای بیوتات حرم مطهر در آمده است. تأسیس تلگرافخانه حرم، مربوط به اواخر دوره قاجار بود. درِ شمالی صحن نو با نام «درِ تلگرافخانه» شهرت پیدا کرد.  بر اساس شواهد سقاخانه ای در صحن آزادی قرار داشت که در سال 1307 ش به دستور محمد ولی اسدی خراب گردید و به جای آن حوض بزرگی ساخته شد. https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_233658.html حکایات و تجارب طبی عبارت از اموری است که بر طبیب یا شخص دیگری گذشته باشد و آثاری از آن بر ذهن او مانده باشد. یا به عبارتی وقایع گذشته که شخصِ طبیب یا اشخاص دیگر آن را دیده یا شنیده اند. خلاصه التجارب کتاب مفصلی است مشتمل بر آنچه مولف یعنی بهاء الدوله رازی پزشک و عارف بزرگ ایرانی در قرن 9 و 10 هجری دیده یا شنیده و یا خود تجربه کرده، کلیات طبی و آنچه متعلق به بیماریهای اعضا و جوارح می باشد از سر تا پا و کیفیت ساختن داروهای مفرد و مرکب در بیست و هشت باب. [1]هدف نگارنده در این مقاله نقل برخی حکایات و تجارب طبی موجود در متن کتاب خلاصه التجارب است. انتخاب این موضوع به چند دلیل صورت گرفته است: اول اینکه  نباید فراموش کنیم که میراث مکتوب ما، بخش مهمی از تاریخ پزشکی ما هستند. دوم اینکه باور دارم انتقال تجربه‌های اطبا و حکما در قالب حکایت بسی تاثیرگذارتر است. سوم اینکه کتاب خلاصه التجارب همان طور که از نامش پیداست، خلاصه تجربه‌های حکیم نامداری است. که معرفی آن به جامعه، مفید خواهد بود. چهارم معرفی نسخه خطی کتابخانه آستان قدس رضوی است که از جمله نسخه های کتابت شده نزدیک به حیات مولف است  https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_233646.html معماری و تکنیک‌های ساخت امویان تا حدودی نتیجۀ ادغام موفق گلچینی از سنت‌های رومی متأخر و پارتی – ساسانی است که با توجه به نیاز به تأسیس شهرهای جدید در سرزمین‌های مفتوحه، ایجاد صورت جدید درباری و قالبی برای معماری درخور یک قدرت نوظهور پدیدار شد. با تصرف مناطق کلیدی و مهم امپراطوری بیزانس (سوریه و مصر) و تمامی سرزمین‌های امپراطوری ساسانی (بین النهرین، فارس و آسیای مرکزی)، دو منبع بی پایان از روش‌های ساخت، صنعتگران و ساخت مایه‌ها در اختیار فرمانروایان جدید قرار گرفت. امویان این دستاوردها را در هم آمیختند و شخصیت نوین و متمایزی را پدید آوردند.فرآیند ادغام سنت‌های شرقی و غربی، پیشتر آغاز شده بود، اما در طی دو دوران کلیدی یعنی همزمان با حکومت اسکندر مقدونی و امویان به واسطۀ ناپدید شدن مرز شامات بین شرق و غرب فزونی یافت.سیستم‌های سازه‌ای برای پوشاندن سقف نمونه خوبی از این فرآیند ادغام است که بعدها با برگردان اشکال و تکنیک‌ها به مواد ساختمانی جدید و بالعکس تلفیق حقیقی پیدا کرد. در یک نگاه کلی، این سیستم‌ها یکی از چشمگیرترین مراحل توسعه فنی در دوره مهم گذار از اواخر دورۀ باستان به اوایل قرون وسطا را نشان می‌دهند. https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_233637.html بدون شک، نسخه‌های خطی، ارزشمند‌ترین میراث گران بهای علمی و فرهنگی بشر است. هر نسخه خطی جدا از محتوای آن، تنها به دلیل مشخصه‌های نسخه‌شناسی، یک سند تحقیقی درباره گذشته است و اوضاع علمی و هنری و جایگاه کتابت در هر دوره تاریخی و در مناطق مختلف جغرافیایی یا سرگذشت و سیر تاریخی دست به دست شدن هر نسخه را نشان می‌دهد. از آن ‌جا که عصر امروز عصر اطلاعات و ارتباطات نامیده می‌شود، لازم است که این منابع ارزشمند ضمن حفاظت، برای استفاده بهتر محققان و پژوهشگران متناسب با استانداردهای بین‌المللی دیجیتالی شده و در بستر وب قرار گیرند. امروزه به مدد فناوری‌های نوین این مهم محقق شده و بیشتر کتابخانه‌های داخلی و خارجی اقدام به دیجیتالی کردن و ارائه خدمات برخط این منابع ارزشمند کرده‌اند.در این پژوهش، نحوه خدمات‌دهی برخی از کتابخانه‌های داخلی و خارجی مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته تا نقاط قوت و ضعف هر کدام از آن‌ها شناخته شود و نوع عملکرد آن‌ها مشخص گردد. https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_233661.html محمد بن علی خاتون عاملی، مشتهر به ابن‌خاتون (م1059ق)، از خاندان مشهور آل‌خاتون در جبل عامل لبنان بوده؛ که به ایران و حیدرآباد هند مهاجرت نموده‌ است. در دورۀ ابن‌خاتون، حوزۀ عملیه حیدرآباد همانند پیشوای قبل از وی، یعنی میر محمد مؤمن استرآبادی (م۱۰۳۴ق)، رونق داشته است؛ و جدای از وجود مدارس مختلف همانند مدرسه «دارالشفاء» یا مدرسۀ «لنگر فیض‌اثر»، علمای شیعی متعددی نیز در آن منطقه حضور داشته‌اند. اکنون، با توجه به موقعیت ابن‌خاتون در دربار قطب‌شاهیان و حوزه درسی قابل توجه وی، که در آن، شاگردان متعددی را پرورش داده است؛ و نیز انتقال کتابخانه شخصی او به آستان قدس رضوی، مناسب است تا تمامی نسخ خطی کتابخانه ابن‌خاتون بررسی شوند و عناوین کتب درسی حوزۀ علمیه قرن دهم و یازدهم آن منطقه، از میان آنها، استخراج و معرفی گردند. پس از بررسی حدود 375 نسخه خطی موجود از کتابخانه ابن‌خاتون که شامل حدود 419 عنوان اثر می‌باشند، کتب درسی و کمک‌درسی مرتبط با آنها، در سه بخش «دروس مقدماتی» (شامل: ادبیات، منطق و آداب البحث)؛ «دروس اصلی» (شامل: فقه و اصول فقه)؛ «دروس جنبی» (شامل: فلسفه و کلام؛ تفسیر؛ هیأت و نجوم؛ حدیث و رجال)، تفکیک و معرفی گشتند؛ و مشخص شد، با توجه به تعدد نسخه‌های خطی کتاب‌های درسی این کتابخانه، به نظر می‌رسد که حوزۀ علمیه حیدرآباد هند، در آن دوران، از منابع تخصصی و درسی مورد نیاز، برخوردار بوده است https://shamseh.aqr-libjournal.ir/article_233634.html این مقاله به سیر تاریخی نشریات ریاضی در ایران و چگونگی انتشار مجله حساب می‌پردازد. در ابتدا نشریه حساب معرفی و سپس هدف و محتوای آن را بررسی می‌کند. در پایان درباره نظرات خوانندگان و روند توقف مجله حساب بحث شده است.مطبوعات در ایران در یکصد و نود سال پیش (با انتشار روزنامه کاغذ اخبار میرزا محمدصالح شیرازی به سال 1252قمری برابر سال 1215 خورشیدی) پدید آمد. با توجه به اهمیت و نقش حساب و ریاضی در بهبود زندگی مردم انتظار این بود که در همان سالهای ابتدایی نشریات ریاضی از سوی دولت و ریاضیدانان در ایران منتشر شود ولی تقریبا یک قرن طول کشید تا اولین مجله ریاضی منتشر شد. مجله حساب سی و یک سال پس از انتشار اولین مجله ریاضی در تاریخ سه‌شنبه نهم آذرماه 1338 منتشر شد. صاحب امتیاز و مدیر مسئول و سردبیر این مجله اصغر ثمره گلستانی بود. این مجله در عمر یک ساله‌اش از آذرماه 1338 تا آذر ماه 1339 جمعا 8 شماره منتشر شد و بعد متوقف گردید. آنچه در این مقاله نوشته شده نتایجی است که نگارنده با مطالعه صفحه به صفحه 8 شماره این مجله به دست آورده و سعی دارد نخستین تلاش‌های انتشار نشریات ریاضی ایران را به نگارش درآورد