سیر تحوّلات روشنایی در بارگاه رضوی از عصر صفوی تا دوره معاصر (مورد مطالعه: ضریح مطهر)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس ارشد تاریخ، کارشناس پژوهش سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی

10.30481/shams.2018.95273

چکیده

هدف: از دیرباز تاکنون، تأمین نور و روشنایی در بارگاه امام رضا (ع)، یکی از موضوعات مورد توجّه متولیان امر، بوده است. هدف اصلی این پژوهش بررسی تغییرات و تحولات روشنایی در پر ازدحام ترین مکان این بارگاه، یعنی ضریح مطهر است که عمدتاً با بهره‌گیری از منابع دست اول آرشیوی انجام شده است.
روش: در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، سعی شده است شناخت دقیق و کاملی از وضعیت روشنایی ضریح مطهر در بازه زمانی عصر صفوی تا دوره معاصر به دست آید.
یافته‌ها: مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که در هشت وقف‌نامه، همه یا بخشی از درآمدهای موقوفات به تأمین روشنایی ضریح، اختصاص یافته است. انواع شُرفه، شمعدان، لاله، مَردنگی، قندیل، کچکولی، چلچراغ و لوستر، عمده‌ترین وسایل روشن‌کننده ضریح رضوی، در این دوران بوده است. در فاصله عصر صفوی تا دوره قاجار انواع شمع و موم، تنها مواد سوختی برای وسایل روشنایی ضریح بوده است؛ اما از دوره پهلوی اول، چراغ‌های الکتریکی و انرژی برق جایگزین این ابزار و سوخت‌های قدیمی می‌شود. همچنین اصلی‌ترین منابع تأمین روشنایی در ضریح مطهر، وقف و نذر بوده است که از سوی همه اقشار جامعه به آن توجه، نشان داده شده است.  

کلیدواژه‌ها


مقدمه

نوع معماری در حرم‌های ائمه اطهار (ع) به گونه‌ای است که عموماً امکان بهره‌گیری از نور طبیعی برای روشنایی فضای داخلی، اندک است به طوری که در ساعات روز نیز نیاز است از انواع وسایل، برای تأمین روشنایی این مکان‌ها بهره گرفته شود. این امر در محل قرار گرفتن ضریح ها از اهمیّت بیشتری برخوردار می‌شود؛ زیرا اولاً در بالای ضریح، گنبد قرار گرفته است که مانعی در تابش نور طبیعی به داخل است، ثانیاً مکان قرار گرفتن ضریح، نوعاً فاصله قابل توجهی با فضای بیرونی دارد و در اطراف آن‌ها امکان تعبیه پنجره و بهره‌گرفتن از نور طبیعی، وجود ندارد. از سوی دیگر، ضریح  کانون زیارت در قبور پیشوایان دین به شمار می‌آید و زائران بیشترین تجمع و ازدحام را در این محل، دارند. همه این مسائل سبب شده از دیرباز تنویر ضریح و فضای اطراف آن در صدر توجه واقفان و متولیان عتبات مقدسه به خصوص واقفان و دست‌اندرکاران اداره بارگاه مطهر امام رضا (ع) باشد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، تاکنون پژوهشی که به طور خاص، پیشینه و چگونگی روشنایی ضریح را مورد بررسی قرار دهد، صورت نگرفته است. تنها مطالعه مرتبط، مقاله «معرفی مجموعه اسناد روشنایی حرم مطهر و اماکن وابسته در دوره قاجار» است که در سیر پرداختن به موضوع روشنایی در بارگاه رضوی، اشاره‌ای مختصر به وضعیت روشنایی ضریح در عصر قاجار شده است (سوزنچی، 1381، ص. 101-192). بر این اساس، هدف این پژوهش بررسی پیشینه و سیر تحول روشنایی ضریح رضوی و فضای اطراف آن و شناخت انواع وسایل و ابزار روشنایی آن است. در این نوشتار با تکیه بر اسناد و منابع آرشیوی که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛  تلاش شده به شیوه توصیفی ـ تحلیلی، تصویری روشن از پیشینه روشنایی ضریح در بازه زمانی عصر صفوی تا دوره معاصر ارائه و در آن به موضوعاتی چون انواع مواد سوختی و محل تأمین آن‌ها، انواع وسایل و ابزار روشنایی، جایگاه‌های روشنایی در ضریح، دستور‌العمل‌های خاص روشنایی ضریح و معرفی وقف‌نامه‌های مرتبط و واقفان آن‌ها، پرداخته شود. 

 

پیشینه روشناییدر حرم رضوی

از پیشینه روشنایی در حرم رضوی اخبار دقیق و موثقی در اختیار نیست. اولین خبر در این زمینه، مطالب مندرج در کتاب کشف الغمه فی معرفه الائمه (نگاشته شده در قرن هفتم هجری) است. برخی نویسندگان متأخر به این اثر یا کتاب‌هایی که از روی آن به رشته تحریر در آمده، استناد جسته[i]‌ و ماجرای مسافری را نقل کرده‌اند که شبانه وارد حرم شد و از خادمه حرم، طلب چراغ نمود ( اربلی، 1381ق، صص. 91- 93) و به دنبال آن چنین استنباط  کرده‌اند که در عهد سامانی (قرن چهارم هجری) درون حرم، فاقد چراغ و وسیله روشنایی بوده و به همین دلیل مسافر از خادمه، طلب چراغ کرده است. اما بررسی دقیق مطالب این کتاب و مقایسه آن با منابع پیش‌تر، نشان می‌دهد؛ بخشی از مطالب کتاب کشف الغمه در خصوص روشنایی حرم، نظرات و اضافاتی است که اربلی، خود مطرح کرده و در منبع اولیه، یعنی عیون اخبارالرضا (نگاشته شده در قرن چهارم هجری) مطلب به این‌گونه که مرتبط با روشنایی حرم باشد، بیان نشده است. بنابراین در بیان پیشینه روشنایی در بارگاه رضوی به اخبار نقل شده از این کتاب، چندان نمی‌توان تکیه کرد.

در قرن هشتم هجری که ابن بطوطه از مشهد دیدن می‌کند، از قندیل‌های نقره‌ای نام می‌برد که از سقف مقبره امام رضا (ع)، آویزان بوده است (ابن بطوطه، 1361، ص. 441). پس از آن در قرن نهم هجری، شاهرخ تیموری (807-850 ق) که بارها علاقه خود را به اهل بیت، سادات، بزرگان دین و مقابر آن‌ها به نمایش گذاشته بود (حافظ ابرو، 1380، ص. 692؛ ناصری داوودی، 1378، ص. 129) در اوایل شعبان سال 820 ق، قندیلی را که از سه هزار مثقال طلا ساخته شده بود بر سبیل نذر به حرم رضوی اهدا می‌کند که از سقف گنبد، آویخته شود (خواند میر، 1333، ص. 602-603). در سال 1010ق، شاه عباس صفوی، پیاده از اصفهان به مشهد می‌آید؛ از جمله اقدامات عمرانی او در حرم، آن است که دستور می‌دهد در گنبد مطهر دو روزنه بگشایند زیرا در اثر سوختن شمع‌ها و پیه‌سوزها، دود بسیاری داخل حرم و قبّه را فرا گرفته بود (منجم یزدی، 1366، ص. 218). همه این مطالب، گویای آن است که حرم رضوی در قرن هشتم هجری، دارای وسایل روشنایی متعدد و قابل ملاحظه‌ای بوده است؛ از آن جا که این وسایل، نمی‌توانسته به یکباره و صرفاً از این مقطع در حرم به کار گرفته شده باشد؛ محتمل است پیش از آن نیز بارگاه رضوی، دارای وسایلی به همین سبک و سیاق و یا در اشکال ساده‌تر بوده است و به تدریج بر کمیّت و کیفیّت آن‌ها، افزوده شده است. بر این اساس، به نظر می‌رسد که پیشینه روشنایی و بهره‌گیری از وسایل مختلف در حرم رضوی، سابقه‌ای فراتر از قرن هشتم هجری، داشته باشد.

 

روشنایی ضریح در دوره صفویه

در کتاب مطلع‌الشمس، به نقل از کاتب چلبی در کتاب جهان‌نما، آمده است که «در عهد سلاطین صفویه آن حرم و روضه محترم چندان به تزئینات آراسته آمد که پر از قنادیل و شمعدان‌های طلا و نقره گردید» (اعتماد السلطنه، 1362، ص.300 -301). افزون بر این توصیف که ترسیم وضعیت کلی نورآرایی حرم مطهر است؛ اسنادی از این دوران وجود دارد که بازگوکننده نوع سوخت، وسایل روشنایی و صاحبان منصبان در امر روشنایی حرم است. در اسنادی از این دوره، مربوط به سال‌های 1123 و 1124ق، توضیح مختصری در خصوص تهیه شمع برای چهار شُرفَه[ii] ضریح، ارائه شده است. اسناد، توصیفی از خود شُرفه و چگونگی آن ارائه نمی‌دهند و تنها در مورد نوع شمع‌های موجود در آن و این که شمع‌ها ابتدا از نوع کافوری بوده و سپس به شمع زرد تغییر یافته است، توضیح می‌دهند (سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، سند ش 34533، ص. 15؛ سند ش 34646، ص. 48 ). در سال 1128ق، مجدد به همین موضوع  پرداخته شده و این بار از تعویض شمع‌ها و به کارگیری مجدد شمع‌های کافوری خبر داده شده است.[iii] پیش از دوره افشاریه در واپسین سال‌های حکومت شاه عباس سوّم (حدود سال 1146ق)، شمع‌های خوشبوی کافوری، مجدد کنار گذاشته و از شمع‌های مومی، جهت روشنایی شُرفه‌های ضریح استفاده می‌شود (سند ش 35366، ص. 6). اسناد به صراحت دلایل این تغییر را بیان نمی‌کنند؛ ولی ممکن است تغییر و تحوّل در وضعیت اقتصادی و منابع مالی آستان قدس رضوی، دلیل  کنار گذاشتن شمع‌های مرغوب و خوشبوی کافوری و استفاده از شمع‌های ارزان قیمت بوده باشد.

از دوره صفویه، دو وقف‌نامه بر جای مانده که در آن‌ها بخشی از مصارف موقوفات به روشنایی ضریح، اختصاص یافته است:

1ـ وقف‌نامه مرتضی قلی بیگ: در این وقف‌نامه که مربوط به سال 1082ق و شخص حاجی مرتضی قلی بیگ، خادم و غلام خاصه شریفه است؛ از مجموعه کل یازده باب دکان واقع در بازارچه راه میدان، متصل به خیابان پائین پای مبارک، وی بخشی را به روشنایی ضریح اختصاص داده و در وقف‌نامه خود تأکید کرده است: «...در لیالی متبرکه جمعه و عید و قدر و اوّل رجب و نصف شعبان و عاشورا که ابواب آن آستان ملائک پاسبان باز است هر شب نُه عدد شمع مومی دو استاری بعد از سوختن قدر مقرر شمع راتبه ذوی‌الاحترام شش عدد را در شُرفه‌های مشرفه ضریح مبارک و یک عدد را در شمعدان صفه بالای سر مبارک و یکی را در شمعدان پس پشت مبارک و دیگری را در شُرفه شریفه در طلا نصب نمایند» (مدیریت موقوفات آستان قدس رضوی، دفتر کل موقوفات، وقف‌نامه ش 165).

نکته مهّم دراین وقف‌نامه، اشاره به شب‌هایی است که در آن‌ها، درهای حرم مطهر به روی زائران باز بوده است. ظاهراً در این دوره، در برخی اوقات خاص مثل شب‌های جمعه، شب‌های عید، شب‌های قدر، شب اوّل ماه رجب، شب نیمه شعبان و شب عاشورا، درهای حرم مطهر بسته نشده و به صورت شبانه‌روزی باز بوده است و روشنایی آن با سوختن تعدادی شمع، تأمین می‌گردیده؛ موضوعی که شاید در ادوار گذشته، معمول نبوده است.

2ـ وقف‌نامه شاه سلطان حسین صفوی: موقوفه دوّم، متعلق به شاه سلطان حسین صفوی (1105ـ 1135ق) است. او در سال 1119ق در طی وقف‌نامه‌ای از مجموع شش دانگ مزرعه قاچودر و شش دانگ مزرعه قراول‌گاه و قنات عشرت‌آباد و هشت جریب زمین و قنات ابراهیم‌آباد و حاجی‌آباد و دو طاحونه[iv]و مزرعه سرآسیا، بخشی را به روشنایی چهارعدد شمعدان نقره در چهار گوشه ضریح حضرت رضا (ع)، اختصاص داده است.[v]

 

روشنایی ضریح در زمان افشاریه

از زمان تسلط افشارها بر انتظام امور آستان مقدس حضرت رضا(ع)، 40 سند باقی است که موضوع روشنایی ضریح در آن‌ها با اشاره‌های کوتاه، دنبال شده است. در این اسناد که بازه زمانی 1152 تا 1184ق را در بر می‌گیرد از اختصاص شمع موم یا همان شمعی که از پاچراغ ها (سند ش 33937،  ص. 3) حاصل می‌شود،  برای شُرفه‌ها و خالی دوره ضریح[vi] یاد شده است (سند ش 32093، ص. 1ـ2؛ سند ش 29985، ص. 1؛ سند ش 36322، ص. 10). در این زمان در نحوه روشنایی ضریح، افزون بر کاربرد شمع موم به جای شمع کافوری و گذاشتن شمع در خالی‌گاه‌های ضریح، تغییرات دیگری چون استفاده از لاله برای روشن کردن فوق ضریح، مشاهده می‌شود. سندی از سال 1156ق به مبلغی اشاره می‌کند که به ابراهیم روشنگر،[vii] جهت روشنگری لاله‌های[viii] فوق ضریح داده‌ اند (سند ش 36979، ص. 4). این مطلب نشان می‌دهد که از این زمان، استفاده از لاله برای زیبایی و روشنایی هرچه بیشتر ضریح، متداول شده است.

 در سندی مربوط به سال 1184ق به کاربرد شمع مومی با عنوان «بدرقه حرم محترم جهت دور ضریح» اشاره شده است (سند ش 35997، ص. 3). سند توضیح کامل و روشنی از مفهوم بدرقه ارائه نمی‌دهد؛ امّا بررسی واژه بدرقه، مشخص می‌کند که یکی از معانی این کلمه، پاسبان و نگهبان است و بدرقه ساختن در معنی راهنما و نگهبان ساختن معنی شده است (لغت نامه دهخدا، ذیل واژه بدرقه). از طرف دیگر در متن سند بر استفاده از شش عدد شمع مومی در شب به عنوان بدرقه، تأکید شده است. این اشاره بیان این مفهوم است که از شمع‌هایی جهت ایجاد روشنایی در ضریح، آن هم در ساعات شبانگاهی، استفاده می‌کرده‌اند؛ کاری که پیش از آن در عصر صفوی، فقط در برخی اوقات خاص، انجام می‌گرفته است. البته این موضوع با صراحت بیشتری در اسناد بازمانده از عصر قاجار، مجدد بیان شده و از شمع‌های بدرقه‌ای که جهت روشنایی شمعدانی‌های ضریح به کار می‌رفته، خبر داده شده است؛ شمع‌هایی  که در هنگام بستن درهای حرم تا صبح می‌سوخته است (سند ش 1879، ص. 1). در مجموع به نظر می‌رسد که از دوره افشاریه مقرر می‌شود در همه ایام سال و در شب هنگام، داخل حرم تعدادی شمع روشن باشد تا روضه منوره در تاریکی مطلق نباشد.

دیگر موضوع در این دوره به مقاطعه[ix] دادن روشنایی حرم و عمارت‌های اطراف آن است. در سندی از سال 1182ق، محمّدرضا فراش‌باشی از قرار یک مقاطعه‌نامه، تأمین سوخت مورد نیاز حرم و عمارات آن را به مدت سه سال کامل با مبلغ شش صد تومان، به عهده گرفته است. در یکی از شروط این مقاطعه‌نامه، آمده است چنانچه موم نایاب شود، مقاطعه‌کار موظف است راتبه[x] دور ضریح را موم[xi]و بقیه سوخت مورد نیاز را به میزان دو برابر مقدار شمع، پیه تهیه کند (سند ش 36817، ص. 3). (تصویر سند ش 1)

در عصر افشاریه نیز دو وقف‌نامه، شکل گرفته و در آن قسمت‌هایی از مصارف موقوفات، به امر روشنایی حرم و ضریح مطهر، اختصاص یافته است:

1ـ وقف‌نامه یلداش بیگ: در این وقف‌نامه که متعلق به سال 1158ق است، یَلداش بیگ، فرزند امام ویردی کوزه کنانی، خادم آستان قدس، تأکید کرده است از مزرعه بحرآباد واقع در بلوک جاغرق (سه زوج)، از مزرعه نصرآباد واقع در بلوک شاندیز (زوج و فردی)، از مزرعه اسحاق‌آباد از محال ترشیز[xii] (دو زوج و فردی)، از مزرعه نوچاه از بلوک شاندیز (زوجی) و از مزرعه نوکان از بلوک شاندیز (دو زوج) به مصارف مختلف آستانه مقدسه از جمله «... به جهت اخراجات[xiii]سوخت فتیله عنبر بالا سر مبارک و سوخت موم شمع و چراغ حرم محترم از ضریح مقدس و بالا سر مبارک و پس و پشت مبارک و دوره ضریح و حفاظ حرم محترم ...» اختصاص داده شود (مدیریت موقوفات آستان قدس رضوی، دفتر کل موقوفات، وقف‌نامه ش 17).

2ـ وقف‌نامه حاجی عبدالله: در وقف‌نامه دوم که متعلق به سال 1168ق و شخص حاجی عبدالله است، وی تمامی شش دانگ از کل یک باغ مشجر، واقع در قریه نکاح از بلوک شهر،[xiv] مشهور به باغ محسن تفنگ ساز، تمامی تیمچۀ[xv] مشهور به قیصریه، واقع در خیابان پائین پای مبارک در صحن مقدس، مشتمل بر حجره‌های فوقانی و تحتانی و دکان محدود به بازار قنادها و خیابان و قهوه [خانه] و باغ متعلق به تیمچه مزبور را به همراه دکان عطاری و سایر متعلقات تیمچه مذکور و نیز همگی دکان‌هایی که در بازار زرگرها در درب صحن مقدس بالا خیابان بودند را به همراه دکان نخود بریزی و غیره، تمامی دو زوج عوامل ملک مزرعه پَسکن از توابع شهر مشهد، تمامی یک زوج عوامل از جمله، نُه زوج مزرعه مهرآباد از توابع مشهد و تمامی 19 زوج مزرعه مشهور به هَوَس از بلوک سرجام از توابع شهر مشهد را بر امور مختلف آستان قدس از جمله، روشنایی ضریح مطهر وقف کرده و آورده است: «هر شب ده سیر، شمع موم به ترتیب ذیل صرف روشنایی آستانه شود. هفت سیر و نیم از ده سیر شمع مزبور را پنج شمع، نموده سه تای آن را در شُرفه‌ای که واقف، وقف کرده بگذارند و دوتای دیگر را در شُرفه خالی ضریح در بالای سر حضرت بگذارند و دو سیر و نیم، بقیه را یک شمع موم در مسجد بالا سر مبارک، روشن نمایند» (سند ش 31665، ص. 1). (تصویر سند ش 2)

 

روشنایی ضریح در زمان قاجاریه

اسناد دوره قاجار در خصوص روشنایی ضریح، پرشمارتر و متنوع‌تر است و از لابه‌لای آن‌ها می‌توان به مطالب  مهمی همچون؛ نوع سوخت و محل تأمین آن، مکان‌ها و انواع وسایل روشنایی، دستورالعمل‌های خاص روشنایی، وقف‌نامه‌های مرتبط با روشنایی ضریح، واقفان و اهداکنندگان وسایل روشنایی، چگونگی تعمیر و تجهیز وسایل روشنایی ضریح و ورود کارخانه چراغ برق و تأثیر آن در روشنایی ضریح، دست یافت که در ادامه به هریک پرداخته می‌شود.

 

نوع سوخت در روشنایی ضریح و محل تأمین آن

بررسی اسناد نشان می‌دهد در این زمان نوع سوخت مصرفی، برای ایجاد روشنایی در ضریح و محیط اطراف آن نوعاً شمع، آن هم در اندازه کوچک بوده است (سند ش 37745، ص. 1، ص. 5، ص. 8؛ سند ش 37675، ص. 9؛ سند ش37780، ص. 37؛ سند ش 28934، ص. 36و سند ش 39407، ص. 1). در قدیمی‌ترین اسناد از این دوره که به سال‌های 1249و1250ق، باز می‌گردد؛ به تهیه شمع گلدار برای سوخت بالای ضریح، اشاره شده است (سند ش 37780، ص. 37؛ سند ش 37745، ص. 1، ص. 5؛ سند ش 37675، ص. 9). در سال‌های بعد، کاربرد شمع‌های گچی و مومی برای قسمت‌های بالایی و دوره ضریح، معمول می‌شود؛[xvi] استفاده از این نوع شمع‌ها، حتی پس از ظهور چراغ برق و کاربرد آن در حرم، همچنان در روشنایی ضریح متداول است (سند ش 30538، ص. 1، سند ش 608، ص. 13).

تأمین سوخت مورد نیاز برای روشنایی ضریح در این دوره به روش‌ها و شیوه‌های مختلفی بوده که یکی از مهم‌ترین آن‌ها، وقف است. در این زمینه چهار وقف‌نامه وجود دارد که در آن‌ها به صراحت به نوع و نحوه تأمین سوخت، اشاره شده است که در ادامه به معرفی آن‌ها خواهیم پرداخت. در مواقعی نیز از واژه «برقراری» برای بیان نحوه تأمین سوخت استفاده شده است. مانند «شمع مومی ضریح مطهر از بابت برقراری آقا عبدالباقی» (سند ش 1717، ص. 15؛ سند ش791، ص. 3؛ سند ش 41083، ص. 1؛ سند ش 41139، ص. 2). یا روشنایی چراغ‌های فوق ضریح از بابت برقراری شاهزاده مؤید الدوله[xvii] و افسر الدوله[xviii] که به شکل غیر مستقیم به وجود موقوفاتی جهت روشنایی ضریح، اشاره دارد.

افزون بر وقف، در مواردی از شمع‌های تقدیمی که توسط بزرگان و مقامات کشوری و غیره به حرم مطهر اهداء شده، سخن به میان آمده است. از جمله اهدای 30 عدد شمع کافوری از طرف ناصرالدین شاه در سال 1261ق (سند ش42819، ص. 1) یا تقدیم شمع‌هایی از طرف منتظم دفتر آستان قدس (سند ش 45، ص. 33). به جز این‌ها، ظاهراً مردم عادی اعم از زائر و مجاور نیز در زمان تشرف به حرم شمع‌هایی را با خود به داخل حرم می‌آورده‌اند. در سندی از سال 1302ق آمده است: «از دست زواری، شمعی افتاده بود؛ کاغذ‌های بین الضریحین آتش گرفته خدام مطلع شده ساکت نمودند». این مطلب نشان می‌دهد که مردم با شمع‌های نذری تا پای ضریح آمده و آن‌ها را در محل‌های خاصی در ضریح قرار می‌‌داده‌اند (سند ش 42167، ص. 14).

 

مکان ها و انواع وسایل روشنایی ضریح

اشیائی که در این زمان، نور مورد نیاز برای روشنایی ضریح را تأمین می‌کردند به دو بخش تقسیم می‌شوند. وسایلی که به نوعی روی ضریح نصب می‌شدند و اشیاء و وسایلی که از سقف قبّه مبارک بر بالای ضریح، آویخته می‌گردید تا روشنی‌بخش ضریح و اطراف آن باشد.

 

وسایل روشنایی منصوب در روی ضریح

این اشیاء به پنج مورد تقسیم می‌شود، شُرفَه‌های دور ضریح، کچکولی دور ضریح، مَردنگی، شمعدان‌های فوق ضریح و لاله‌های روی ضریح که در ادامه، در خصوص هر یک توضیحاتی، ارائه می‌شود.

1ـ شُرفه‌های دور ضریح: واژه شُرفه به کنگره عمارت و مثلث و مربع‌هایی که نزدیک هم در بالای قصر یا دیوار شهر وجود دارد، اطلاق می‌شود. اما این واژه در اسناد، دقیقاً با چنین تعریفی، معادل‌سازی نمی‌شود. اسناد دوره صفوی در این مورد توضیح روشنی، ارائه نمی‌دهند. اما در دوره قاجار مطالبی وجود دارد که نشان می‌دهد شُرفه، نَه مکانی در بخش فوقانی ضریح، که وسیله‌ای جدا و منصوب در ضریح و برای روشنایی آن بوده است (سند ش 40038، ص. 4). قدیمی‌ترین اسناد مرتبط با روشنایی ضریح در این دوره ( بین سال‌های 1249 تا1250ق)، اشاره به شُرفه‌های دور ضریح در محل بالا سر مبارک، پیش روی مبارک، پائین پا و پشت سر مبارک دارند و این که در هر یک از قسمت‌های یاد شده سه عدد شمع افروخته می‌شده است (سند ش 37745، ص. 1، ص. 5 ؛ سند ش37780، ص. 37). در سال 1263ق، از لاله‌هایی نام برده شده که در شُرفه‌ها مورد استفاده بوده (سند ش38762، ص. 2) و از آن‌ها، تحت عنوان لاله روسی، یاد شده است (سند ش 114، ص. 3). اشاره اسناد در موارد متعدد، حاکی از شکست و ریخت این لاله‌ها و تأمین جایگزین برای آن‌هاست (سند ش 529، ص. 4؛ سند ش 535، ص. 56). گاهی نیز شُرفه‌ها بدون لاله، روشن می‌شدند (سند ش163، ص. 3؛ سند ش 42162، ص. 15). لازم به توضیح است که مُشرف روشنایی به صورت روزانه، ضمن ارائه گزارش از وضعیت کلی روشنایی حرم، از وضعیت شُرفه‌ها (سلامت یا شکستگی آن‌ها) نیز گزارش‌هایی به متولی حرم، ارائه می‌‌کرده است (سند ش 254، ص. 30؛ سند ش 12588، ص. 3؛ سند ش 94، ص. 12؛ سند ش117، ص. 11؛ سند ش 38732، ص. 3).

توضیحات اسناد درمورد شُرفه‌ها به موارد فوق، خلاصه نمی‌شود، اشاره به وجود زُلفی مفرغی در محل نصب شُرفه به ضریح (سند ش 2260، ص. 15) و باز کردن و جداسازی آن از ضریح، جهت تنظیف و غبارروبی (سند ش866، ص. 22)؛ به صراحت روشن می‌کند که شُرفه‌ها، وسایل روشنایی بوده که در گوشه‌های ضریح، در چهارموضع نصب می‌شده است. در مورد جنس و شکل ظاهری آن‌ها، آن‌گونه که از فحوای اسناد بر می‌آید، از جنس نقره یا برنج بودنده‌اند (سند ش42121، ص. 9؛ سند ش 1721، ص. 5) و به صورت سه شاخه ساخته شده (سند 866، ص. 22؛ سند ش 42121، ص. 9؛ سند ش 226، ص 5) و در آن شمع گچی یا شمع موم، روشن می‌شده است (سند ش 1721، ص. 5؛ سند ش 30563، ص. 6).

2ـ کچکولی دور ضریح: کچکولی یا کشکولی به معنی زنبیل، آمده است ( لغت نامه دهخدا، ذیل واژه کچکولی). این واژه در فرهنگی دیگر، ظرف مخصوص درویشان که شکلی بیضی و گود دارد و معمولاً بر روی آن اشعار و عباراتی کنده می‌شود، معنی شده است (فرهنگ سخن، ذیل واژه کچکولی). در اسناد تشکیلات اداری آستان قدس در دوره قاجار، چهار سند به کشکولی دور ضریح اشاره دارند. در سندی از سال 1267ق، تعداد کچکولی‌ها دو عدد معرفی شده که دور ضریح در قسمت بالا سر و پائین پای مبارک، نصب بوده است (سند ش39407، ص. 1). گاهی نیز از آن‌ها با عنوان کچکولی‌های زوایای ضریح، یاد شده است (سند ش840، ص. 3). نوع سوخت در این وسایل، شمع گچی به تعداد هشت عدد در اندازه کوچک بوده است (سند ش840، ص. 3؛ سند ش39407، ص. 1). طبق مستندات آرشیویرشیوی در سال‌های بعد (1289ق) برای این وسایل جای لاله درست شده و دو عدد لاله در آن‌ها، نصب می‌گردد (سند ش10410، ص. 21؛ سند ش10411، ص. 25).

3ـ مَردنگی: دو سند قدیمی از دوره قاجار که به نحوه روشنایی حرم و ضریح اشاره دارند، از وسیله‌ای به نام «مَردنگی» نام می‌برند. در فرهنگ سخن، این وسیله نوعی شیشه بزرگ و دهان گشاد معرفی شده که روی شمع و چراغ می‌گذاشتند تا از وزش باد خاموش نشود (فرهنگ سخن، ذیل واژه مردنگی). در تعریفی دیگر، این وسیله به عنوان فانوس شیشه‌ای که بالا و پائین آن باز است و شمع و چراغ را داخل آن می‌گذارند تا از باد محفوظ بماند، توصیف شده است (فرهنگ معین، ذیل واژه مردنگی). در اسنادی از سال‌های 1249 تا 1250ق، محل‌های روشنایی ضریح به سه بخش بالای ضریح، شُرفه دور ضریح و  بدرقه دور ضریح، تقسیم شده و آمده است، بر بالای ضریح از شمع‌های گل‌دار و مَردنگی به تعداد 24 عدد استفاده گردید. این توصیف، حاکی از آن است که این شمع‌ها وحباب‌های بلوری (مَردنگی) مربوط به آن‌ها در چهار زاویه بالای سر، پیش رو، پائین پا و پشت سر مبارک، قرار داشته و روشنایی ضریح و محیط اطرافش را تأمین، می‌کرده است (سند ش 37675، ص. 9؛ سند ش 37745، ص. 5). لازم به توضیح است که استفاده این وسایل تنها در دوره قاجار بوده و پس از آن خبری از کاربرد آن‌ها در اسناد، مشاهده نمی‌شود . (تصویر 1)

تصویر 1. نمونه‌ای از یک مَردنگی در موزه آستان قدس رضوی[1]

 

4- شمعدان‌های فوق ضریح: شمعدان ظرفی است که در آن شمع چراغ را قرار می‌دهند (دهخدا، ذیل واژه شمعدان). در گذشته شمعدان، وسیله‌ای بود که ماده سوختنی، مانند شمع را در داخلش قرار می‌دادند و یا به عنوان پایه‌ای جهت قرار گرفتن شیء روشنایی، مانند پیه سوز به کار می‌رفت (قدوسی، 1390، ص. 48). شمعدان‌های ضریح به سه قسمت تقسیم می‌شوند: دسته اول شمعدان‌های مسی است که در اسناد مربوط به سال‌های 1257 تا 1263ق از آن‌ها با عنوان شمعدان‌های طال یاد شده است (سند ش 38762، ص. 2؛ سند ش 12566، ص.  ؛ سند ش 12467، ص. 1؛ سند ش 12566، ص. 1). دسته ‌دوم که در همین بازه زمانی از وجود آن‌ها خبر داده شده، شمعدان‌های لاله هستند که در فوق ضریح جای داشته‌اند (سند ش 12588، ص. 3؛ سند ش 38732، ص.3؛ سند ش 38796، ص. 2) و نوع سوم، شمعدان‌های نقره فوق ضریح هستند که در فاصله زمانی 1304 تا 1333ق از وجودشان در حرم مطهر، خبر داده شده است (سند ش 42181، ص. 8؛ سند ش23123، ص. 1؛ سند ش 11205، ص. 1). طبق این شواهد به نظر می‌رسد در اوایل دوره قاجار از شمعدان‌های مسی و لاله‌دار استفاده می‌شده اما به تدریج و در اواخر این دوره، شمعدان‌های نقره جای آن‌ها را گرفته‌ است.

شمعدان‌های مسی، چهار شاخه (سند ش 38762، ص. 2؛ سند ش 12566، ص. 1) و شمعدان‌های نقره، دو شاخه بوده است (سند ش 11201، ص. 1؛ سند ش 11203، ص. 3). تعداد شمعدان‌های مسی دقیقاً مشخص نیست؛ اما تعداد شمعدان‌های نقره، 16 عدد بوده است (سند ش 11205، ص. 1). در سندی از سال 1257ق، اشاره به سفیدگری شمعدان‌های مسی بزرگ و شمعدان‌های کوچک فوق ضریح شده است؛ این توضیح نشان می‌دهد که شمعدان‌های مسی، بزرگ و سایرین ابعاد کوچکی داشته‌اند (سند ش 12467، ص. 1). در مورد نوع سوخت آن‌ها نیز اطلاعات دریافتی بر استفاده از شمع‌های گچی تأکید دارد (سند ش30538 ، ص. 1؛ سند ش608، ص. 13) که بعضاً از محل موقوفات آستان قدس، تأمین می‌شده است (سند ش 105246، ص. 3). (تصویر 2)

 

تصویر 2. نمایی از شمعدان‌های چهار شاخه منصوب در روی ضریح فولادی[2]

 

5ـ لاله‌هایروی ضریح: افزون بر وسایل فوق، در روی ضریح تعدادی لاله وجود داشته که از دوره افشاریه استفاده از آن‌ها برای روشنایی ضریح معمول شده است. در دوره قاجار برای نحوه روشنایی این ابزار روشنایی، دستورالعمل خاصی، تهیه می‌شود که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد (سند ش 36979، ص. 4؛ سند ش 40038، ص. 4).

 

 وسایل روشنایی آویخته بر بالای ضریح

 این وسایل نیز به دو دسته تقسیم می‌شوند: قندیل‌ها و چلچراغ‌های فوق ضریح که در این‌جا در مورد هر یک توضیحاتی ارائه می‌گردد.

1ـ قندیل‌های فوق ضریح: قندیل چیزی است که در آن چراغ می‌افروزند و معرب کندیل است (لغت نامه دهخدا، ذیل واژه قندیل). این شیء جزء آن دسته از وسایل روشنایی است که به وسیله زنجیر از سقف آویخته شده و از طریق شمع یا روغن افروخته در آن، نور و روشنایی به اطراف پخش می‌شود (قدوسی، 1390، ص. 45). قندیل قدمتی دیرینه دارد. قدیمی‌ترین نمونه نقش قندیل، متعلق به ایران است. در نقاشی روی گچ طاقچه‌های مقبره خرقان (460 ق) یک لوحه قبراز کاشی فیروزه‌ای متعلق به 526 ق، به دست آمده که نقش قندیل آویخته‌ای در نقش طاق‌نمای آن وجود دارد (شفیع پور، 1382، ص. 29-57). در محراب زرین فام پیش روی حضرت رضا (ع)، متعلق به سال  612 ق هم نقش قندیل به عنوان یکی از عناصر تزئینی به کار رفته است.[xix] ابن بطوطه که در سال 734 ق، از مشهد دیدن کرده از قندیل‌های نقره‌ای که از سقف حرم آویخته بوده، یاد کرده است (ابن بطوطه، 1361، 1، ص. 470). همه این‌ها، نشان می‌دهد که این وسیله از قدمت و پیشینه‌ای دیرینه در ایران و حرم رضوی برخوردار بوده و جدا از تأمین روشنایی به عنوان وسیله‌ای تزئینی مورد استفاده بوده است.

 در منابع از وجود پنج قندیل طلا به وزن پنج مَن، یاد شده که توسط آغا محمد خان قاجار به حرم رضوی، تقدیم و در فوق ضریح، آویخته شده است (فاضل بسطامی، 1390، ص. 52؛ عماد زاده، 1344، 2، ص. 194). روایت اسناد از قندیل‌های آویخته بر بالای ضریح نیز در شش سند از دوره قاجار منعکس شده است که قدیمی‌ترین آن به سال1262ق (سند ش12588، ص. 3) و متأخرترینش به سال 1292ق ( سند ش 12819، ص. 6) باز می‌گردد. طبق این شواهد، جنس برخی از این قنادیل از طلا و برخی دیگر از نقره بوده است. سال1262ق مهد علیا، مادر ناصرالدین شاه قاجار یک عدد قندیل طلا، وقف بارگاه مطهر رضوی می‌کند که در فوق ضریح، سمت پایین پای مبارک آویخته می‌شود. در توصیف این قندیل طلایی آمده است که روی آن شش عدد گل مینا، نصب بوده و از زنجیری نقره‌ای و وزنی معادل 722 مثقال و 21 نخود برخوردار بوده است (سند ش42872، ص. 20؛ سند ش 38759، ص. 8). (تصویر سند 3)

افزون بر این قنادیل در سال 1289ق، دو قندیل نقره‌ای دیگر وقف حرم امام رضا (ع)، می‌شود. اولی قندیلی نقره‌ای بدون علاقه و با وزن 200 مثقال است که در فوق ضریح مطهر آویخته می‌شود (سند ش10405، ص.10) و دومی قندیلی از جنس نقره به انضمام علاقه که پنج مثقال وزن داشته و بر قبه مبارک، فوق ضریح  مطهر و سمت پایین پای مبارک، نصب می‌شود (سند ش 10409، ص. 21). اشاره سندی از سال 1262ق به تهیه سیم برای قنادیل فوق ضریح، نشان می‌دهد در این دوره، همزمان چند قندیل بر بالای ضریح آویخته بوده است (سند ش 12588، ص. 3). این احتمال در اسناد بعدی که به وجود قنادیل کشکولی در چهار زاویه ضریح اشاره دارند، تبدیل به یقین می‌شود (سند ش 40038، ص. 1).

2ـ چلچراغ‌های فوق ضریح: چلچراغ نوعی جار یا قندیل بزرگ است که انواع بلوری یا سیمین و زرین آن را در ساختمان‌های مجلل برای روشن کردن سالن‌ها به کار می‌برند (لغت نامه دهخدا، ذیل واژه چلچراغ). سابقه کاربرد چلچراغ در حرم رضوی به دوره صفویه می‌رسد. البته پیش از آن در همین زمان، وسیله‌ای به نام چهارچراغ مورد استفاده بوده است (سند ش 27533، ص. 3؛ سند ش 27535، ص. 1). اوّلین اطلاع ما از وجود چلچراغ ها در حرم، به سندی از سال 1091ق باز می‌گردد که در آن، اشاره به منصب خادمی چلچراغ شده است. این خبر نشان می‌دهد چنین وسیله‌ای در حرم، کاربرد داشته که فردی مسئول انجام خدمات خاص آن بوده است. با این وجود، چلچراغ عهد صفوی در رواق دارالسیاده، نصب بوده (سند ش 32987، ص. 19) و خبری از نصب آن بر بالای ضریح در اختیار نیست. در دوره  قاجار شش سند، اطلاعات مختصری از چند چلچراغ منصوب در بالای ضریح می‌دهند. سال1272ق از تهیه ده عدد لاله جهت چهل‌چراغ علیقلی خان که در فوق ضریح آویخته بوده، خبر داده شده است (سند ش 1844، ص. 1). مورد دیگر تقدیم لیستری[xx] قرمز رنگ از طرف آقای داماد[xxi] است که در گوشه ضریح، نصب می‌گردد (سند ش42124، ص. 13).

در سال 1299ق، با دستور شاهزاده محمّد تقی میرزا رکن الدوله (1262-1318ق)،[xxii] چهار دستگاه چلچراغ تعمیر شده و در چهار زاویه ضریح، آویخته می‌شود. دو چلچراغ متعلق به حاج شیخ جعفر رشتی است که یکی از آن‌ها در پیش روی مبارک و دیگری در مقابل در حرم، آویخته می‌شود. از دو چلچراغ دیگر نیز آن یک که اهدایی سرتیپ تلگراف‌خانه[xxiii] بوده  در گوشه پشت سر و دیگری که متعلق به فتح‌علی خان صاحب دیوان بوده در صفّه شاه تهماسب، نصب می‌گردد (سند ش 125، ص. 1) و در سال‌های بعد شاهد تأمین سوخت یا تهیه لاله برای آن‌ها هستیم. افزون بر این‌ها، در سال 1287ق، یک زوج جار بلور مرصّع و آویزدار توسط حاجی محمّد رضا تاجر مشهدی، معروف به عطار، وقف حرم شده و به میرزا هادی تحو‌یلدار سپرده می‌شود تا خاصه جهت تنویر و روشنایی ضریح مطهر، مورد استفاده قرار گیرد (سند ش 10368، ص.26).

آخرین اخبار از این وسایل، مربوط به چلچراغ‌های محمّد صادق ارباب قزوینی و حاج معین رشتی است. این وسایل به ترتیب در سال‌های 1300 و 1331ق بر بالای ضریح مطهر، نصب و افروخته بوده است (سند ش 225، ص. 11؛ سند ش 42143، ص. 3؛ سند ش22207، ص. 10). گرچه به دلیل پراکندگی اطلاعات موجود در اسناد، نمی‌توان اظهار نظر مشخصی در مورد تعداد و مدت زمان نصب این وسایل داشت، اما همین یافته‌ها، حاکی از آن است که در عصر قاجار حداقل نُه دستگاه چلچراغ بر بالای ضریح مطهر، آویخته بوده و خدمت می‌شده است. (تصویر ش 3)

 

تصویر 3. نمایی از شمعدان‌ها و لاله‌های منصوب در روی ضریح فولادی و چلچراغ‌های آویخته بر بالای آن[3]

 

دستورالعمل‌های خاص برای روشنایی ضریح

در اواسط دوره قاجار دستورالعملی تهیه می‌شود و در آن مکان، نوع و میزان سوخت و بعضاً واقفان آن، نوع وسایل روشنایی و واقفان آن‌ها، مدت زمان و نحوه روشنایی اشیاء، تعیین و تعریف می‌گردد. این قانون که از آن تحت عنوان «کتابچه و دستورالعمل سوخت روشنایی حرم محترم و عمارات مبارکات هر دو صحن» یاد می‌شود از شب 19 شعبان 1274ق، به اجرا در می‌آید و مقرر می‌شود بعد از آن به همین قرار عمل شده و سوخت مورد نیاز جهت روشنایی حرم و اماکن وابسته، طبق آن توزیع گردد (سند ش 40038، ص. 1-6). در این دستورالعمل، قسمتی اختصاص به روشنایی محدوده روضه منوره دارد و خود شامل دو بخش است. دستوراتی که به توضیح و تبیین نوع و نحوه روشنایی ضریح، اعم از وسایل منصوب در خود سازه و فوق آن اشاره دارد و مقررات و دستوراتی که نحوه روشنایی وسایل منصوب در دیوارهای اطراف روضه منوره را بیان می‌دارد. در این جا به دلیل عدم ارتباط موضوعی، فقط به بیان دستورالعمل‌ها و مقررات خاص روشنایی ضریح پرداخته و از بیان سایر موارد، خودداری می‌گردد.

 

 

 

مقررات خاص روشنایی وسایل منصوب در ضریح

زاغوته‌ها[xxiv] و شُرفه‌های منصوب در ضریح مطهر (نوع سوخت در این وسایل، موم صاف تعیین شده است):

ـ باید از اول شب تا وقت عشاء همه روشن باشد.

ـ بعد از خدمت عشاء تا زمان بستن در [حرم]، هشت عدد از آن‌ها روشن شود.

ـ پس از باز شدن در، هشت عدد روشن باشد. (در مجموع هشت عدد زاغوته و چهار عدد شُرفه) (سند ش40038، ص. 4). (تصویر سند ش4)

ـ از اول طلوع فجر تا اول طلوع آفتاب همه روشن باشد. (در دستورالعمل تکمیلی که سه سال بعد در 1277ق، تدوین می‌شود، این بند به قوانین خاص روشنایی زاغوته‌ها و شُرَفه‌های نصب شده در ضریح، اضافه شده است) (سند ش968، ص. 5).

 

مقررات خاص روشنایی اشیاء قرار گرفته در روی ضریح

لاله‌های روی ضریح (نوع سوخت در آن‌ها شمع کافوری، تعیین شده است):

 ـ از اوّل غروب تا وقت عشاء، همه روشن باشد.

ـ از وقت عشاء تا زمان بستن در، چهارعدد روشن باشد.

ـ از نیم ساعت به صبح مانده تا طلوع فجر، چهار عدد روشن باشد.

ـ از طلوع فجر تا طلوع آفتاب همه روشن باشد. (مجموعاً10عدد) (سند ش 40038، ص. 4).

 

در دستورالعمل تکمیلی سال 1277ق به سرکشیشان تأکید می‌شود، چون برای مصرف روشنایی حرم هر یک از واقفان، مواقف خاصی را مشخص کرده‌اند که باید سوخت در آن‌جا به مصرف برسد، ایشان در مصرف تنخواهی که در دفترخانه آستانه به تأیید رسیده است؛ دقّت و اهتمام به خرج دهند تا منافع موقوفات به مصارفی که واقف تعیین کرده، برسد و در این خصوص تعلل و تسامحی انجام نشود (سند ش968، ص. 7).

با این حال و با وجود نوشتن چنین قوانین و دستورالعمل‌هایی و علی‌رغم نظارت و مراقبت فردی، همچون مشرف روشنایی که به صورت روزانه، گزارش وضعیت روشنایی حرم و اماکن متبرکه را ارائه می‌کرد، گاهی نیز با اهمال سرکشیکان و خادمان حرم، چراغ‌ها و وسایل روشنایی خاموش می‌ماند و در زمان‌های مقرر روشن نمی‌شد. از جمله این موارد، می‌توان به گزارش عبد الجواد حسینی، سرکشیک سوم در ذیل دفتر روزنامچه سوخت حرم در سال 1301ق اشاره کرد که با توضیحات خود، گزارش مشرف روشنایی و عملکرد کشیک قبل [کشیک دوم] را زیر سؤال برده است. در این گزارش آمده: «فوقانی حرم مطهر و دوره از چلچراغ‌ها و فوق ضریح مطهر هفت ساعت و ربعی روشن بوده از نیم ساعت به‌ طلوع آفتاب مانده تا ربعی از طلوع گذشته که اول خدمت است چهل‌چراغ‌ها جمیعاً ساکت و خاموش بوده ‌اند، محض اطلاع عرض شد». پس از این گزارش متولی خطاب به اعتماد التولیه، وزیر اول آستان قدس، دستور می‌دهد ضمن احضار، میرزا ذبیح‌الله رضوی، سرکشیک دوم و تحقیق در این مورد، به تمامی سرکشیکان تأکید شود که در زمان کشیک‌شان مراقبت کامل نمایند که از ساعات مقرر، تخلف نشود (سند ش 226، ص. 41).

 

وقف‌نامه‌های مرتبط با روشنایی ضریح

توجه نیکوکاران و افراد خیر به تأمین سوخت مورد نیاز برای روشنایی ضریح سبب شد، وقف‌نامه‌هایی نیز در این دوره شکل گیرد که همگی یا بخشی از مصارف آن‌ها، اختصاص به این مهم داشته باشد. این موقوفات به ترتیب تاریخ، عبارت است از:

1ـ وقف‌نامه میرزا اسماعیل خبوشانی: در سال 1251ق، میرزا اسماعیل پسر میرزا محمّد ابرهیم خبوشانی، تمامی یک زوج کامل از مدار بیست و شش زوج قنات روستای آرال از توابع سرولایت چناران را وقف آستان قدس نموده و منافع و درآمدهای آن را به مصارف سوخت دور ضریح و مضجع مطهر حضرت رضا (ع)، اختصاص داده است (مدیریت موقوفات آستان قدس، دفتر کل موقوفات، وقف‌نامه ش 181).

2ـ وقف‌نامه شاه محمّدخان سرهنگ: سال 1303ق، حاج شاه محمّد خان سرهنگ، وزیر امور خارجه، تمامی دو سهم کامل از دوازده سهم یک باب کاروان سرا در بازار بزرگ که به سرای سالار مشهور است را با همه ملحقات شرعی و عرفی آن به همراه دو دربند دکان سراجی و صفاری واقع در بست خیابان علیا[xxv] را وقف آستان قدس کرده و بخشی از مصارف آن را به روشنایی ضریح مطهر اختصاص می‌دهد.[xxvi] در بخشی از وقف‌نامه آمده است: «موازی یک عدد شمع چهارتایی گچی در هر شبی، فوق ضریح مطهر باید روشن شود که موافق ترتیب ساعات مثل سایر شموع افروخته و خدمت شود که سالیانه موازی سیصد و شصت و پنج عدد است وزناً مقدار دوازده من و سیزده استار به قرار یک من هشت هزار و ده شاهی، رایج مبلغ ده تومان و پنج هزار دینار رایج است هر شبی» (مدیریت موقوفات آستان قدس، دفتر کل موقوفات، وقف‌نامه شماره 72)

3ـ وقف‌نامه فتح‌علی خان صاحب دیوان: میرزا فتح‌علی خان صاحب دیوان شیرازی، پسر میرزا علی اکبر، والی و فرمان فرمای خراسان و سیستان و متولی آستان قدس ضوی (1236-1314ق) در سال1310ق، تمامی عمله و اعیان یک دربند تیمچه واقع در خیابان علیا (بالا خیابان) متصل به باغ آصف الدوله را به انضمام همگی و تمامی عمله و اعیان کل دوازده دربند دکان ملکی متصرفی اش، واقع در حاشیه خیابان علیا، متصل به تیمچه مذکور و باغ آصف‌الدوله را به همراه تمامی یک ثلث مشاع ملکی متصرفی‌اش از تمامی کل یک دربند کاروان سرای واقع در کوچه چهار باغ، جنب عمارت تولیتی و نیز تمامی هفت سهم و طاق از مدار ده سهم آبی و زراعی مزرعه اَنابد واقع در کنار شهر ترشیز، جنب مظفرآباد و ماراندیز را وقف آستان قدس رضوی کرده و بخشی از درآمدهای این موقوفات را به روشنایی ضریح اختصاص می‌دهد، وی مقرر می‌کند همه ساله جهت روشنایی چهار گوشه ضریح مطهر، 120 تومان اختصاص یابد (مدیریت موقوفات آستان قدس،  دفتر کل موقوفات، وقف‌نامه شماره 49).

4ـ وقف‌نامه سلطان حسین میرزا نیرالدوله: سلطان حسین میرزا پسر پرویز میرزا، متولی آستان قدس رضوی و حاکم خراسان (1262-1336ق) در سال1316ق، همه املاک و مستغلات خود را اعم از دکان ها و آسیاب‌ها را به انضمام سهمی که در مزرعه و آب محمد آباد منشعب از رودخانه خرسف‌رود در نیشابور دارد، به همراه اراضی، صحاری و سایر ملحقاتش و سهمی که در باغ و طاحونه محمد آباد داشته با همه توابعش و تمامی ملک محمد آباد، سوای نصف قنات بایره کناری‌اش و سوای نصف از قنات بایر گلشن را وقف بر آستان مقدس رضوی می‌کند. در این وقف‌نامه، مقرر شده است، تمامی چهار پایه چراغ نقره که هر پایه دارای دو سر است و همگی هشت چراغ می‌شود و برابر دو هزار و سیصد و هفده مثقال نقره دارد؛ برای تهیه شمع گچی در اطراف ضریح مطهر، مصرف شود (مدیریت موقوفات آستان قدس، دفتر کل موقوفات، وقف‌نامه شماره 151).

 

واقفان و اهداکنندگان وسایل روشنایی

در دوره قاجار در فاصله سال‌های 1262 تا 1301ق، وسایل روشنایی مختلفی توسط علاقمندان به بارگاه مطهر رضوی به دست اولیای امر در آستان قدس رسیده که در فوق ضریح مطهر افروخته شده است. برخی از این افراد وسیله مورد نظر را خاصه برای روشنایی ضریح، تقدیم کرده‌اند و بعضی نیز بدون تأکید و تعیین مکان مشخص، اقدام به وقف و اهدا نموده‌اند و امنای آستان قدس خود در این زمینه تصمیم‌گیری کرده و آن را جهت تنویر ضریح مطهر به کار گرفته ‌اند. این افراد و اشیاء تقدیمی آن ها به شرح زیر است:

1ـ آغا محمّد خان قاجار، اهدای پنج عدد قندیل طلا، (زمان اهدا نامشخص) (فاضل بسطامی، 1390، ص. 52).

 2ـ ملک جهان خانم، مهد علیا، مادر ناصرالدین شاه قاجار، وقف قندیل طلا، درسال 1262ق که این وسیله، بنا به تصمیم اولیای امر در فوق ضریح، سمت پائین پای مبارک، آویخته می‌شود (سند ش 38759، ص. 8؛ سند ش 42872، ص.20).

3ـ حاج عباس شیرازی، وقف یک زوج لاله قرمز بدون پایه در سال 1280ق، که در قسمت بالای سر ضریح مطهر نصب می‌گردد (سند ش 28968، ص. 6).

4ـ حاجی محمّد رضا تاجر مشهدی معروف به عطار، وقف یک زوج جار بلور مرصع آویزدار در سال 1287ق، واقف وسیله را خاصه جهت نصب در بالای ضریح وقف کرده است (سند ش 10368، ص.26).

5ـ مشهدی محمّد ترک، وقف یک قندیل نقره 200مثقالی بدون علاقه در سال 1289ق، واقف مکان نصب وسیله را مشخص نکرده و با تصمیم امنای آستان قدس در فوق ضریح نصب گردیده است (سند ش 10405، ص.10).

6ـ زائری گمنام، وقف یک قندیل نقره به انضمام علاقه درسال 1289ق،واقف مکان نصب را مشخص نکرده و حسب تصمیم اولیای امر در قسمت پایین پا در فوق ضریح آویخته شده است (سند ش 10409، ص. 21).

7ـ آقای داماد، اهدای لوستر قرمز در سال 1298ق، توضیح سند نشان می‌دهد که مکان نصب وسیله اهدایی با تصمیم ارباب مناصب آستان قدس بوده است (سند ش 42124، ص.13).

 8ـ صفربای تاجر بخارائی، اهدای یک جفت لاله شیر خورشیدی مرصّع، در سال 1301ق، اهداکننده قید کرده که وسیله روشنایی اهدایی‌اش در فوق ضریح نصب گردد (سند ش 10565، ص. 4).

 

چگونگی تعمیر و تجهیز وسایل روشنایی ضریح

روشنایی ضریح و سلامت وسایل روشنی‌بخش آن یکی از موضوعاتی بود که در دوره قاجار با گزارش‌های واصله از طرف مشرف روشنایی، مراقبت و رصد می‌شد. مشرف روشنایی به عنوان مقام مسئولی که امر روشنایی را در حرم مورد نظارت و پیگیری قرار می‌داد به صورت روزانه و در طی گزارش‌هایی که در دفاتری تحت عنوان «روزنامچه سوخت حرم محترم و عمارات مبارکات» به ثبت می‌رساند؛ وضعیت روشنایی را در بخش‌های مختلف روضه منوره، ضریح، رواق‌ها، ایوان‌ها و صحن‌ها مورد بازدید قرار می‌داد. در این گزارش‌ها، صحت یا نقصان چراغ‌ها، لاله‌ها، دیوارکوب‌ها، شمعدان‌ها، چلچراغ‌ها، قندیل‌ها و نیز روشنایی یا خاموشی آن‌ها، ثبت و اطلاع‌رسانی می‌شد و در صورتی که وسایل، نیاز به تعویض و تعمیر داشت اقدام می‌گردید. در این گزارش‌ها، تأمین سوخت و صحّت وسایل روشن‌کننده ضریح، هم‌چون شمعدان‌ها، قندیل‌ها، چلچراغ‌ها نیز به ثبت رسیده است (سند ش 163، ص. 1، ص. 5؛ سند ش 260، ص.10؛ سند ش 114، ص. 23؛ سند ش 27، ص. 12). به طور مثال در مواردی که لاله‌های چراغ‌ها، تعویض یا اقدام به سفیدکاری شمعدان‌های مسی فوق ضریح گردیده، مراتب گزارش شده است (سند ش 23279، ص. 1؛ سند ش 23275، ص. 1؛ سند ش 12467، ص. 1؛ سند ش 12588، ص. 3؛ 12566، ص. 1).

در این دوره، افزون بر تعمیر در مواردی نیز اقدام به خرید یا سفارش بخش‌های مورد نیاز در وسایل روشنایی ضریح شده است. در اسناد مربوط به مشرف روشنایی، گزارش‌هایی از تهیه لاله و پایه فلزی آن جهت دور ضریح، خرید زاغوته جهت شمعدان‌ها و سفارش لاله‌های نقره برای زوایای ضریح مشاهده می‌شود (سند ش 23275، ص. 5؛ سند ش 13971، ص. 4؛ سند ش 39002، ص. 4؛ سند ش 40348، ص. 2؛ سند ش 40528، ص. 1). بررسی این اسناد نشان می‌دهد امر تنویر و روشنایی حرم مطهر و کانون اصلی آن یعنی ضریح، همواره مورد توجه ارباب مناصب در آستان قدس رضوی بوده و با اهتمام و جدیت، دنبال می‌شده است.

ورود کارخانه چراغ برق به حرم رضوی و تأثیر آن در روشنایی ضریح

سال 1318ق، اقدامات اولیه جهت احداث کارخانه چراغ برق و استفاده از انرژی برق برای روشنایی حرم مطهر صورت می‌گیرد (سند ش 41390، ص. 1؛ سند ش 41384، ص. 1). مستندات گویای آن است که این کارخانه در سال 1319ق برپا شده است (سند ش 13226، ص. 5؛ سند ش 17172، ص. 3، ص. 26). به طوری که در سال بعد، بخشی از حرم از طریق چراغ‌های الکتریکی متصل به این کارخانه، روشن گردیده است (سند ش 48، ص. 15). البته در این دوره انرژی برق، سهمی در روشنایی ضریح مطهر ندارد و با وجود استفاده از آن در بخش‌هایی از حرم، فوق ضریح همچنان با نور شمع‌ها روشن می‌شده است (سند ش 48، ص. 24).

در آخرین سال‌های عصر قاجار یعنی حدود سال1342ق (1302ش)، آستان قدس رضوی، قراردادی با فردی به نام جعفرزاده منعقد می‌کند؛ وی متعهد می‌شود در برابر دریافت هفت هزار تومان در سال، روشنایی اماکن مختلف آستانه را با استفاده از چراغ‌های الکتریکی تأمین و البته دو برابر کند؛ به صورتی که پس از آن دیگر ضرورت نداشته نباشد در بیوتات مختلف حرم رضوی، به استثنای فوق ضریح، شمع روشن شود (سند ش 63142، ص. 2). آن‌گونه که ملاحظه می‌شود از این زمان تحوّلی بزرگ در سیستم روشنایی حرم و اماکن متبرکه به وجود می‌آید، ولی تغییری در وضعیت و ابزار روشنایی ضریح پدیدار نمی‌شود. دلیل این امر روشن نیست، اما محتمل است حفظ سنت‌ها و رعایت حال زوار که علاقمند بودند هم چنان، شمع‌های نذری را در اطراف ضریح روشن کنند، سبب این تصمیم‌گیری شده است.

 

روشنایی ضریح در دوره معاصر

در اوایل دوره حکومت پهلوی اول، روشنایی ضریح مطهر همچنان با وسایل روشنایی قدیمی و نور شمع‌هاست. عقد قرارداد میرزا علی نقی خان فسا (علاء السلطان) با محمّد مهدی زرگرباشی، مبنی بر ساختن 50 عدد لاله نقره برای فوق ضریح در سال 1306ش (سند ش 105444، ص. 2)، بازسازی سینی‌های نقره چراغ‌های چهار زاویه ضریح در سال 1310ش (سند ش 95825، ص. 1) و حضور مردم در کنار ضریح و با شمع‌های روشن،[xxvii] همگی حکایت از آن دارد که تا سال 1310ش، همچنان شمع‌ها و نور آن‌ها، تأمین‌کننده روشنایی ضریح است.

در سال 1311ش، عبد الجواد جعفرزاده، صاحب کارخانه چراغ برق، یک جفت شمعدان چراغ برقی وَرشو را تقدیم آستان قدس، کرده و پیشنهاد می‌کند در بالای ضریح نصب شود (سند ش 96593، ص. 2) (تصویرسند ش 5) این موضوع و حریق سال قبل به اضافه شکایت سرکشیک اول از این که تنظیف لاله‌های فوق ضریح با آوردن اشک شمع، زحمت بسیاری درمحل کشیک خانه ایجاد کرده (سند ش 96684، ص. 2)، مسئولان را به این نتیجه می‌رساند که چراغ‌های فوق ضریح را نیز تبدیل به چراغ‌های الکتریکی کنند. به این ترتیب در بهمن ماه سال 1311ش، پس از گذشت 33 سال از ورود چراغ برق به حرم رضوی، سوخت سنتی در اطراف و پیرامون ضریح کنار گذاشته شده و انرژی برق جایگزین آن می‌شود. البته ورود این تکنولوژی نیز خالی از حادثه نیست. تنظیف و غبارروبی روزانه پوشش فوق ضریح و تعویض آن در اعیاد و مراسم سوگواری، سبب اصطکاک سیم‌های برق مربوط به چراغ‌های بالای ضریح شده و آتش سوزی دیگری را در سال 1312ش در اطراف ضریح رقم می‌زند (سند ش 97782، ص. 9، ص. 12).

    اطلاعات اسناد باقی مانده از دوره پهلوی، حاکی از اهدا و تقدیم وسایل روشنایی ارزشمندی، برای ضریح مطهر است. از جمله اهدای یک لوستر نُه شاخه نقره در سال 1328ش،[xxviii] یک لوستر بلوری به ارزش یک صد و بیست هزار تومان در سال 1352ش[xxix] و نیز اهدای یک جار سبز رنگ 24 شاخه قدیمی از طرف فرح دیبا که در بالای ضریح آویخته می‌شود (احتشام کاویانیان، 1354، ص. 594). پس از آن، جارهای سبز رنگ قدیمی دیگری نیز تقدیم شده و در بالای ضریح آویخته می‌شود به طوری که تمام چلچراغ‌های داخل روضه منوره، سبزمی‌شود.[xxx]

در ماجرای انفجار بمب در کنار ضریح مطهر در سال 1373 به این لوسترهای سبز، آسیب فراوانی می‌رسد، امّا پس ازحادثه، از بقایای این لوستر‌های قدیمی و آسیب دیده، یک چلچراغ سبز40 شاخه، تهیه می‌شود که هم‌ اکنون، در قسمت وسط روضه منوره (محاذی بالای ضریح) قرار گرفته و گران‌قیمت‌ترین لوستر حرم، محسوب می‌شود.

در حال حاضر در بالا و اطراف ضریح، 9 دستگاه چلچراغ آویخته است که 7 عدد آن از بلور سبز رنگ و 2 عدد از بلور سفید ساخته شده است. چلچراغ‌های سبز با الگو گرفتن از چلچراغ بزرگ فوق ضریح توسط  اداره روشنایی حرم ساخته شده است. چهار عدد آن‌ها در چهار زاویه ضریح و دو عدد دیگر در سمت بالا سر و پایین پای مبارک، نصب شده است. دو چلچراغ بلورسفید نیز در ناحیه پیش رو و پشت سر مبارک، قرار گرفته است. (تصویر 4)

 

 

تصویر 4. نمایی از 9 چلچراغ بلوری سبز و سفید آویخته در بالای ضریح مطهر[4]

نتیجهگیری

از گذشته تا حال، تنویر و روشنایی مکان های مقدس و زیارتگاه ها، یکی از موضوعات مهم در اداره  امور این اماکن بوده است. این موضوع تا آنجا اهمیت داشته که موقوفاتی برای آن ایجاد و همه یا بخشی از درآمدهای نهادهای وقفی به این امر، اختصاص یافته است. بارگاه مطهر امام رضا (ع) که مهم‌ترین مکان مذهبی و زیارتی کشور محسوب می شود از این قاعده مستثنی نبوده و همواره این موضوع در آن، مورد عنایت واقفان و متولیان امر بوده است. در این میان، ضریح به عنوان کانون تجمع زوار از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و در هر زمان، تلاش ‌گردیده از حداکثر امکانات برای ایجاد روشنایی در ضریح و فضای اطراف آن استفاده شود تا محیطی مطلوب برای زیارت و عبادت زائران، فراهم گردد.

بررسی وقف‌نامه‌های آستان قدس رضوی، نشان می‌دهد ازعصر صفویه تا پایان دوره قاجار در هشت وقف‌نامه، درآمدهای موقوفات به روشنایی ضریح، اختصاص داده شده است؛ در هفت مورد بخشی از درآمدهای املاک و مستغلات وقفی و در یک وقف‌نامه (وقف‌نامه میرزا اسماعیل خبوشانی)، تمامی درآمدهای موقوفه به روشنایی ضریح مضجع شریف، تخصیص یافته است. در مواردی نیز افراد، اقدام به وقف وسایل روشنایی هم چون، قندیل‌های طلا و نقره، لاله و لوستر برای حرم رضوی و خاصه ضریح مطهرکرده اند که سنخ‌شناسی آن‌ها حاکی از شرکت افراد مختلف جامعه در این امر خداپسندانه است؛ از پادشاهان، اعضاء و وابستگان خاندان سلطنت، کارکنان دربار، وزیران، والیان، حاکمان ایالات و متولی آستان قدس رضوی گرفته تا کارکنان آستانه، تاجران و سایر افراد متمول در این جمع، دیده می‌شوند. افزون بر این، دقت در اسناد مشخص می‌کند به جز وقف، اهداء و نذر نیز نقش قابل توجهی در تأمین هزینه‌های روشنایی و تأمین سوخت ضریح داشته و در مواردی شاهان، شاهزادگان و عامه مردم، سعی کرده اند از این طریق در تنویر ضریح مطهر، سهم داشته باشند.

بررسی وسایل روشنایی مشخص می‌کند که شُرفه‌ها، قدیمی‌ترین وسایل روشنایی ضریح بوده اند که از عصر صفوی به روی آن، نصب بوده اند. در دوره افشاریه، شمعدان ها و لاله ها و در دورۀ قاجار با ایجاد تحوّلی قابل ملاحظه، کچکولی و مَردنگی و وسایلی چون قندیل و چلچراغ (که وسایل منصوب بر بالای ضریح بوده اند) به آن اضافه و در دوره معاصر نیز لوسترهای نقره و بلور به جمع ابزار روشنایی ضریح، افزوده می‌شوند تا زمینه روشنایی هر چه بیشتر آن فراهم شود. از جنس و ویژگی‌های ابزار روشنایی ضریح در دورۀ صفویه و افشاریه، اطلاعی در دست نیست؛ اما گزارش‌های منابع آرشیوی عصر قاجار نشان می‌دهد که نقره، برنج، مس و شیشه، عمده مصالح در ساخت ابزار و وسایل روشنایی ضریح، بوده است. در مجموع، این مطالعه نشان می‌دهد وسایل روشنایی از تنوّع بسیاری برخوردار بوده است به گونه‌ای که در بازه زمانی یاد شده از 8 نوع وسیله در ابعاد و جنس‌های مختلف برای روشنایی ضریح استفاده می‌شده که برخی در روی سازه و بعضی دیگر بر بالای آن، نصب بوده است. 

دیگر یافته این پژوهش، بازگو کننده آن است که نوع مواد سوختی مورد نیاز برای روشنایی ضریح یکسان نبوده و در طی زمان، تغییراتی داشته است. در عصر صفوی استفاده از شمع‌های خوشبوی کافوری، شمع‌های زرد و شمع‌های مومی متداول بوده و در دوره افشاریه شمع‌های مومی کاربرد داشته است. درعصر قاجار، با وجود به کارگیری چراغ برق در دیگر بخش‌های حرم، همچنان استفاده از شمع‌های گلدار، گچی، مومی و کافوری در روشنایی ضریح، مرسوم است. این موضوع تا اوایل حکومت پهلوی اوّل نیز ادامه داشته تا این که در سال 1311ش و پس از 33 سال، با تبدیل چراغ‌های قدیمی فوق ضریح به چراغ‌های الکتریکی، انرژی برق، جایگزین شمع و نور حاصل از آن می شود.

تا پیش از دوره افشاریه به غیر از برخی شب‌های خاص، درهای حرم بسته و چراغ‌ها به طور کلی خاموش می‌شده است؛ امّا از این دوره به بعد تصمیم گرفته می‌شود پس از بستن درهای حرم در شب، تعدادی شمع با عنوان بدرقه دور ضریح، روشن شود تا در این اوقات نیز روشنایی روضه منوره، تأمین و حرم مطهر در خاموشی مطلق، قرار نداشته باشد. بعدها با تنظیم دستورالعملی که به کتابچه و دستورالعمل سوخت و روشنایی حرم معروف می‌شود، تلاش می‌شود بر نوع و میزان مصرف سوخت در هر قسمت از حرم نظارت شود؛ برای روشنایی ضریح نیز هشت دستورالعمل تعیین می‌گردد تا ضمن ایجاد نظم بیشتر، پرازدحام‌ترین مکان حرم با کمبود نور یا خاموشی مواجه نشود.

     در مجموع باید گفت تأمین روشنایی ضریح امام رضا (ع) در همه زمان‌ها، جزء دغدغه‌های اصلی متولیان و مسئولان آستان قدس و مورد توجه واقفان بوده است. با وجود تمام مشکلاتی که تأمین سوخت و ایجاد روشنایی در گذشته برای عامه مردم داشته است؛ حرم و ضریح مطهر از عصر صفوی تاکنون نه تنها با کمبود و نقصانی مواجه نبوده بلکه به یُمن نهاد پر برکت وقف و اهدای نذورات، همواره از روشنایی لازم برخوردار بوده و به تدریج و با توسعه امکانات بر تنوع و کیفیت خدمات روشنایی آن، افزوده شده است.



[1]  دریافتی از آرشیو اداره پژوهش و معرفی آثار موزه

[2]  دریافتی از آرشیو اداره پژوهش و معرفی آثار موزه

[3]  برگرفته از سایت: www.poto.aqr.ir. تاریخ دریافت: 5/97.

[4]  برگرفته از سایت: www.poto.aqr.ir. تاریخ دریافت: 5/97

 



 

پی‌نوشت ها:

 

[i]  ـ از جمله این آثار می‌توان به کتاب تاریخ آستان قدس، اثرعلی مؤتمن اشاره کرد.

[ii] - شرفه: واژه شُرفه به کنگرۀ عمارت و مثلث و مربع‌هایی که نزدیک هم در بالای قصر یا دیوار شهر وجود دارد، اطلاق می‌شود. ر.ک: لغت نامۀ دهخدا، ذیل واژۀ شرفه.

[iii] - فحوای سند نشان می‌دهد که این دو نوع شمع (زرد و کافوری)[iii] از نظر مقدار، نود و یک من و 10 استار[iii] با هم تفاوت داشته‌اند. ر.ک: سند ش 34397، ص10.

[iv] - طاحونه: آسیا. ر.ک: لغت نامه دهخدا، ذیل واژه طاحونه.

[v] - عبد الحمید مولوی در مورد این وقف‌نامه آورده است، تا سال 1311ش، امناء آستان قدس از وجود این موقوفه بی‌اطلاع بودند چون در طومار علی‌شاه که چهل و یک سال بعد از این تاریخ در 1160ق، توسط علی‌شاه، برادرزاده نادرشاه افشار، تنظیم شده بود؛ نامی از این موقوفات به صورت کامل نیامده بود و تنها اشاره‌هایی به قنات‌های ابراهیم‌آباد و عشرت‌آباد شده بود. در سال 1311ش، محمّد ولی اسدی، نیابت تولیت وقت آستان قدس رضوی، این وقف‌نامه را در سمنان دید و خریداری کرد و به آستان قدس تسلیم نمود. ر.ک: مولوی،1353، ج 1، صص.91-92.

[vi] - منظور از خالی دوره ضریح، محل‌های دارای فرورفتگی در بخش فوقانی ضریح است.

[vii] - روشنگر: صیقل‌دهنده و جلادهنده. آنکه آهن را صیقلی و روشن کند. ر.ک: لغت نامه دهخدا، ذیل واژه روشنگر.

[viii] - لاله: شمعدانی دارای کاسه‌ای بلور یا شیشه‌ای به شکل استوانه که جهت تحتانی آن مسدود و جهت فوقانی آن باز است و شمع را داخل آن قرار می‌دهند. ر.ک: فرهنگ معین، ذیل واژه لاله.

[ix] - مقاطعه: واگذار کردن انجام کاری به کسی پس از تعیین مزد و اجرت آن. ر.ک: لغت نامه دهخدا، ذیل واژه مقاطعه.

[x] - راتبه: سرماهی. مواجب. ر.ک: لغت نامه دهخدا، ذیل واژه راتبه.

[xi] - منظور همان شمع موم است.

[xii] - ترشیز: ناحیه‌ای در خراسان و نزدیک نیشابور. کاشمر امروزی. ر.ک: لغت نامه دهخدا، ذیل واژه ترشیز.

[xiii] - اخراجات: جمع اخراج. وجه معاش. وجه گذران. آنچه از شهر یا مملکتی از مال‌التجاره و جز آن بیرون برند. ر.ک: لغت نامه دهخدا، ذیل واژه اخراجات.

[xiv] - منظور از بلوک شهر، محدوده شهر مشهد است.

[xv] - تیمچه: کاروان‌سرای کوچک. سرایی دارای چند دکان که تاجران در آن داد و ستد می‌کنند. ر.ک: لغت نامه دهخدا، ذیل واژه تیمچه.

[xvi] - استفاده از این نوع شمع‌ها در فاصله سال‌های 1305تا 1336ق، متداول بوده است. ر.ک: سند ش 985، ص. 7؛ سند ش30523، ص. 2؛ سند ش 29107، ص. 6؛ سند ش 1717، ص. 15 و سند ش 1013، ص. 6.

[xvii] - ابوالفتح میرزا پسر سلطان مراد میرزا، معروف به مؤیدالدوله، داماد ناصرالدین شاه است که مدتی نیز متولی آستان قدس رضوی بوده است. ر.ک: بامداد، 1357، ج1، ص. 52.

[xviii] - افسرالدوله: وی دختر ناصرالدین شاه و همسر مؤید الدوله بوده است. ر.ک: بامداد، 1357، ج1، ص. 52.

[xix] - این محراب که بر دیوار جنوب غربی روضه منوره و پیش روی مبارک نصب بوده به سفارش «عبدالعزیز بن آدم قمی» توسط محمد بن ابی طاهر کاشانی و ابو زید نقاش در سال612 ق ساخته شده است. ر.ک: کفیلی،1396، ص. 59.  

[xx] - در دوره قاجار در مواردی به جای چلچراغ از واژه لیستر که در معانی لوستر یا همان چلچراغ است، استفاده شده است.

[xxi] - داماد، شهرت سلطان عبدالمحمد میرزا سیف‌الدوله فرزند سلطان احمد است. او در فاصله سال‌های 1289 تا 1290ق متولی‌باشی آستان قدس بوده و به دلیل آن که داماد محمد خان قاجار، سپهسالار اعظم بوده به این لقب شهرت یافته است. ر.ک: بامداد، 1357، 1، ص. 52.

[xxii] - شاهزاده رکن الدوله پسر چهارم محمّد شاه قاجار است که دو بار به حکومت خراسان و تولیت آستان قدس رضوی انتخاب شده است. مرتبه دوم در فاصله سال‌های 1299 تا 1300ق، عهده دار ایالت خراسان و تولیت آستانه بوده است. ر.ک: بامداد، 1357، 3، صص. 312-313.

[xxiii] - با وجود جستجو در منابع واسناد، این فرد شناخته نشد.

[xxiv] - در سند زاقوته نوشته شده است.

[xxv] - منظور از بست خیابان علیا، بست بالا خیابان یا همان بست شیخ طبرسی است.

[xxvi] - در سال1307ش، 12 سهم کاروان سرای سالار در زمان احداث میدان فلکه جنوبی حرم در داخل فلکه قرار گرفت و از بین رفت؛ امّا دو دربند دکان واقع در بالا خیابان در تصرف باقی ماند. اسدی همه دکان‌ها را در شمال بالا خیابان خراب کرد و به جای آن‌ها دکان‌های دیگری بنا کرد. بنابراین دو دربند دکان شمالی بست متصل به پایه بست بالا خیابان همان دکان‌های موقوفه محمد خان سرهنگ است که تجدید بنا شده است. ر.ک: مولوی، 1353، 2، صص.194-195.

[xxvii] - ورود مردم به داخل حرم و تا کنار ضریح آن هم با در دست داشتن شمع‌های نذری دارای پیشینه طولانی است. سابقه این کار به سال 1302ق، باز می‌گردد. در این زمان وجود شمع‌ها ایجاد حادثه کرده و سبب آتش‌سوزی در اطراف ضریح می‌شود. در پی آن، این کار قدغن شده و به سرکشیکان دستور داده می‌شود اجازه ندهند کسی از فاصله یک زرعی با شمع روشن به ضریح نزدیک شود. در این امریه، مقرر می‌شود هر کس شمع روشنی در دست دارد مکلّف است آن را به ضابط روشنایی بدهد تا وی آن‌ها را در چلچراغی که برای این کار اختصاص داده شده است، قرار دهد. ر.ک: سند ش67577، ص. 4.

[xxviii] - این لوستر از طرف حاج محمود آریان نجات از اهالی مسجد سلیمان جهت نصب دائم در بالای ضریح تقدیم بارگاه رضوی می‌شود. ر.ک: سند ش90282، ص. 2.

[xxix] - این لوستر از طرف دکتر حسن دبیری به حرم رضوی تقدیم می‌شود. ر.ک: سند ش 113319، ص. 115.

[xxx] - اسدالله عَلَم، وزیر دربار یک جار 12 شاخه سبز اهدا می‌کند و به دستور ولیان نیابت تولیت وقت نیز یک جار 24 شاخه، یک جار هفت شاخه و یک جار هشت شاخه که همگی سبز رنگ بودند؛ تهیه و نصب می‌شود. ر.ک: احتشام کاویانیان، 1354، ص. 594.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ضمائم:

 

 

 

 

تصویر سند ش 1. به مقاطعه دادن تأمین سوخت حرم و ضریح مطهر به محمد رضا فراش باشی در سال 1182ق

( شماره اموالی 36817، ص. 3)

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر سند ش 2. وقف‌نامه حاجی عبدالله مبنی بر اختصاص بخشی از درآمدهای املاک و اراضی وی در مشهد به روشنایی ضریح در سال 1168ق (شماره اموالی 31665، ص. 1)

 

 

 

 

 

تصویر سند ش 3. دستورالعمل چگونگی به کارگیری وسایل روشنایی در ضریح مطهر در سال 1274ق

 ( شماره اموالی 40038، ص. 4)

 

 

 

 

 

تصویر سند ش 4. وقف یک عدد قندیل طلا توسط مهد علیا برای نصب در فوق ضریح در سال 1162ق

( شماره اموالی 38759، ص. 8)

 

 

 

 

سند ش 5. اهدای یک جفت شمعدان چراغ برق از طرف عبدالجواد جعفرزاده برای نصب در بالای ضریح در سال 1311

(شماره اموالی 96593، ص. 2)

 

ابن بطوطه، محمد بن عبدالله (1361). سفرنامه ابن بطوطه (رحله ابن بطوطه). ترجمه محمد علی موحد، تهران: علمی و فرهنگی.

احتشام کاویانیان، محمد (1354). شمس الشموس یا تاریخ آستان قدس. مشهد: [بی نا].

اربلی، علی بن عیسی (1381ق). کشف الغمه فی المعرفه الائمه. ترجمه: علی بن حسین زوارئی، تصحیح سید ابراهیم میانجی، تبریز: انتشارات محمد باقر کتابچی حقیقت و چاپ اسلامیه.

اعتماد السلطنه، محمد حسن خان (1362). مطلع الشمس یا تاریخ ارض اقدس و مشهد مقدس. تهران: فرهنگ سرا.

انوری، حسن (1381).  فرهنگ بزرگ سخن. تهران: سخن.

بامداد، مهدی (1357). شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 هجری. تهران: زوار.

حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله (1380). زبده التواریخ. به کوشش کمال حاج سید جوادی، تهران: چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

خواند میر، غیاث الدین بن همام الدین (1333). تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. تهران: خیام.

سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مدیریت امور اسناد و  مطبوعات، اسناد شماره 15/34533، 48/34646، 10/34397، 6/35366، 3/33937، 2 و1/32093، 1/29985، 10/36322، 4/36979، 3/35997، 1/1879، 3/36817، 1/31665، 8و5و1/37745، 37/37780، 36/28934، 1/39407، 5 و1/37745، 9/37675،1/30538، 13/608، 15/1717، 3/791، 1/41083، 41139، 7/985، 2/30523، 6/29107، 6/1013، 1/42819، 33/45، 14/42167، 4 و1/40038، 5 و1/37745، 37/37780، 2/38762، 3/114، 56/535، 3/163، 15/42162، 30/254، 3/12588، 12/94، 11/117، 3/38732، 15/2260، 22/886، 9/42121، 5/1721، 5/226، 6/30563، 1/39407، 3/840، 21/10410، 25/10411، 9/37675، 2/38762، 1/12566، 1/12467، 3/12588، 3/38732، 2/38796، 8/42181، 1/23123، 1/11205، 2/38762، 1/11201، 3/11203، 1/11205، 1/30538، 13/608، 3/105246، 4/36979، 3/12588، 6/12819، 20/42872، 8/38759، 10/10405، 21/10409، 3/27533، 1/27535، 19/32987، 1/1844، 13/42124، 1/125، 26/10368، 13/225، 3/42143، 10/22207، 7و5/968، 41/226، 8/38759، 20/42872، 6/28968، 4/10565، 1/41390، 1/41384، 5/13226، 26و3/17172، 24و15/48، 2/63142، 2/105444، 1/95825، 2/96593، 2/96684، 12و9/97782، 4/67577، 2/90282، 115/113319، 5و1/163، 10/260، 23/114، 12/27، 1/23279، 1/23275، 1/12467، 3/12588، 1/12566، 5/23275، 4/13971، 4/39002، 2/40348، 1/40528.

سوزنچی، علی (1381). معرفی مجموعه اسناد روشنایی حرم مطهر و اماکن وابسته در دوره قاجار، دفتر اسناد. مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.

دهخدا، علی اکبر (1377). لغت نامه دهخدا. تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

شفیع پور، آسیه (1382). بررسی نقش چراغ  قندیل در نگارگری اسلامی. هنرنامه، سال ششم، ش 21.

عمادزاده، حسین (1344). زندگانی حضرت ابوالحسن علی بن موسی الرضا. تهران: شرکت سهامی طبع کتاب.

فاضل بسطامی، نوروز علی بن محمد باقر (1390). فردوس التواریخ. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

قدوسی، روح افزا (1390). بررسی مقایسه روشنایی و اشیاء مربوطه در حرم امام رضا (ع)، دوره های صفوی و قاجار. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده هنرهای کاربردی دانشگاه هنر تهران.

کفیلی، حشمت (1396). موزه‌های آستان قدس رضوی. تهران: پژوهشکدۀ میراث فرهنگی و گردشگری و سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.

مدیریت موقوفات آستان قدس رضوی، وقف‌نامه‌های شماره 165، 17، 181، 72، 49.

معین محمد (1380). فرهنگ فارسی معین. تهران: سرایش.

مؤتمن، علی (1355). تاریخ آستان قدس. مشهد: [بی نا].

منجم یزدی، جلال الدین محمد (1366). تاریخ عباسی یا روزنامۀ ملا جلال: شامل وقایع دربار شاه‌عباس صفوی.به کوشش سیف الله وحید نیا. تهران: وحید.

مولوی، عبدالحمید (1353). پیش‌نویس موقوفات آستان قدس رضوی. [مشهد]: سازمان موقوفات آستان قدس رضوی.

ناصری داوودی، عبدالمجید (1378). تشیع در عهد تیموریان. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی