گامی فراتر در کتابخانه همراه، از پیامک تا واقعیت مجازی

نوع مقاله: مقاله مروری

نویسنده

کتابدار تالار کتابهای خارجی

چکیده

ابزار فناورانه تلفن­های هوشمند همراه، روش زندگی، کار، تحصیل و حتی جامعه­پذیری بشر امروزی را تغییر داده­اند، به­ طوری که نسل حاضر با استفاده از تلفن­های همراه خود می­توانند حساب­های کاربری خود را بررسی نمایند، مطالعه نمایند، امور بانکی خود را انجام دهند، ارتباطات شبکه­های اجتماعی خود را مستحکم کنند، تفریح کنند و بسیاری امور دیگر را ساماندهی نمایند.
فناوری به‌طورکلی و رایانه به‌طور خاص مدت‌ها است که بر تلفن همراه تمرکز نموده است. کتابخانه‌ها به عنوان مراکز اطلاع‌رسانی از اعصار گذشته همواره به دنبال ارائه خدمات اطلاعاتی خود بر بستر روزآمدترین محمل‌ها بوده‌اند. ازاین‌رو در حال حاضر فعالان حوزه کتاب بسیاری در جهان و ایران به دنبال استفاده از این فناوری جهت ارائه خدمات خود بر بستر آن هستند. ناشران و کتابخانه‌های بسیاری در جهان با استفاده از فناوری تلفن همراه انواع خدمات مرجع و مجازی را برای کاربران خود بهینه نموده‌اند. این مقاله با استفاده از تجارب مشاهده‌شده در ایران و جهان به مطالعه برخی خدمات مهم کتابخانه‌ای بر بستر تلفن همراه پرداخته است که این خدمات از پیامک‌های اطلاع‌رسانی شروع و با ذکر نرم‌افزارهای کاربردی کتابخانه‌ای ادامه می‌یابد تا آنکه در انتها به نوظهورترین نوع خدمات مبتنی بر تلفن همراه همچون واقعیت افزوده می‌پردازد.

کلیدواژه‌ها


مقدمه

کتابداران مدت‌هاست که کاربران مشتاق فناوری را تشویق می‌کنند تا از آنچه "اتوماسیون" نامیده می‌شود استفاده کنند. در طول 40 سال گذشته فناوری به کاربر نزدیک و نزدیک‌تر شده است به طوری که از ابررایانه‌هایی که دسترسی به آن‌ها تنها از طریق پایانه­های مشترک امکان­پذیر بود به سوی رایانه "شخصی" و عاقبت به رایانه­های امروزی که بر روی هر میزی می­توان نشانی از آن‌ها دید حرکت کرده است. این حرکت ادامه دارد ولی به شیوه‌ای نسبتاً متفاوت. جدیدترین دگرگونی تحقق‌یافته انقلاب رایانه­ای درگوشی همراه شما در حال وقوع است. فناوری به‌طورکلی و کامپیوتر به‌طور خاص مدت‌هاست که بر تلفن­های همراه تمرکز نموده است. قابلیت‌های متعدد در تلفن‌های همراه امروزی باعث می‌شود تا شما هر چه بیشتر بتوانید تلفن همراه را برای اموری بکار گیرید که قبلاً برای انجام هر کدام وسیله‌ای جداگانه همراه داشته‌اید (علوی فر،1392).

امروزه با حضور همه‌جانبه دستگاه‌های پیچیده تلفن همراه، دسترسی به اطلاعات به‌طور فزاینده‌ای از حالت رومیزی دور شده و به محیط‌های تلفن همراه منتقل‌شده است. به عنوان بخشی از این روند، کتابخانه‌ها به نوشتن پیشنهادهای قوی برای بهره‌برداری از خدمات تلفن همراه و حضور همه‌جانبه این فناوری در کتابخانه‌ها تشویق شده‌اند (بریجز[1] و همکاران، 2010).

برای اولین بار در سال 1993 میلادی طی پروژه­"کتابخانه بدون سقف[2] "خدمات کتابخانه­ای از راه دور امکان­پذیر شد. طی این پروژه دانشگاه آلاباما جنوبی[3] با همکاری برخی نهادهای دیگر امکانی را محیا نمودند که طی آن کاربران کتابخانه­ها در مؤسسات طرف قرارداد امکان جستجو و مطالعه متون الکترونیکی را در دستیاران دیجیتالی شخصی[4] خود داشتند. آن طور که در ادبیات منعکس‌شده است، این پروژه که با اقبال عمومی همراه بوده است توانسته خدمات کتابخانه­ها را به سمت خدمات قرن بیست‌ویک راهبری نماید (دیل فوستر، 1995).[5]

دستگاه‌های تلفن همراه امروزی،‌ از امکاناتی چون صفحه نمایش بزرگ رنگی، وضوح بالا، قابلیت‌های لمسی چندگانه، توان محاسباتی بالا و اتصال با سرعت بالا برخوردار است. در مجموع،‌ این ویژگی‌ها، امکانات و تجربیات دسترسی به اطلاعات از طریق تلفن همراه در مقایسه با فقط چند سال پیش به‌شدت تغییریافته است. ابزارهای قوی ساخته‌شده برای تلفن همراه‌،‌ ساخت و کاربرد برنامه‌های کاربردی تلفن همراه را بیش از هر زمان دیگری آسان‌تر ساخته است. درحالی‌که این پیشرفت‌های فنی فرصت‌های امیدوارکننده مختلفی را نشان می‌دهند، جامعه ما فاقد درک دقیقی از قابلیت‌ها و هزینه‌های مرتبط با توسعه برنامه‌های کاربردی دسترسی به خدمات کتابخانه‌ای مبتنی بر تلفن همراه خصوصاً سایت بهینه‌شده برای تلفن همراه برای آخرین نسل از دستگاه‌های تلفن همراه موجود است. لذا آشنایی هرچه بیشتر با کارکردهای تلفن همراه در خدمات گوناگون کتابخانه‌ای لازمه کاربردی کردن این خدمات جهت تعامل بیشتر و بهتر کتابداران با کاربران است. به قول ویلیام گیبسون[6]، "آینده همین جا است"، فقط به‌طور یکنواخت توزیع نشده است (علوی فر، 1391).

این روزها کتابخانه‌ها به ارائه خدمات مرجع از طریق تلفن، چت، شبکه­های اجتماعی و بیش از همه خدمات خاص مرتبط به تلفن­های همراه از قبیل سرویس پیام کوتاه[7] می­پردازند. علاوه بر این همچنان که هرروز قابلیت­های جدیدی به گوشی‌های جدید اضافه می‌شود کیفیت این خدمات نیز بهبود می‌یابد. در کتاب "کتابخانه‌ها و فناوری تلفن همراه[8]" گریفی[9] (2010) می‌گوید: کتابخانه‌ها مکان‌هایی هستند که همواره مردم برای دریافت اطلاعات به آن مراجعه می‌کنند، اما با استفاده بیشتر از فن‌آوری تلفن همراه، کاربران ما بیشتر می‌شوند و انتظار اطلاعات بیشتری با استفاده از آن به جای روش‌های دیگر دارند. مردم امروزه به تلفن همراه به عنوان مرکز اکوسیستم اطلاعات نگاه می‌کنند و بیشتر از آن، گوشی‌ها در حال ارائه رابط کاربرهایی با تمام نیازهای اطلاعاتی موردنیاز هستند. فن­آوری تلفن همراه همچنین دارای توانایی ارائه خدمات و عملکردی است که پیش از این هرگز وجود نداشته است. ازآنجاکه تلفن همراه یک دستگاه شخصی است یکی از مزایای آن استفاده درزمینه تبلیغات و بازاریابی و همچنین آگاه شدن از موقعیت است که آن را به عنوان راهی بسیار مؤثر برای تماس در مورد مقوله­های خاصی با کاربران می­شناسیم. برای کتابخانه­های عمومی، به‌عنوان‌مثال، تمرکز بر اهداف بزرگ و توانایی تمرکز بر کاربران محلی به‌طور خاص، حتی ارائه خدمات سفارشی بر روی تلفن­های همراه، فرصت بسیار بزرگی است.

در حال حاضر بسیاری از کتابخانه‌ها در تلاش‌اند تا بسیاری از خدمات خود را از طریق تلفن همراه جدید به کاربران ارائه کنند. کتابخانه­هایی مانند کتابخانه علوم ییل[10]، کتابخانه­های عمومی کنسرسیوم در نروژ[11] و دانشگاه لوئیزیانا جنوب شرقی[12] همه به ارائه خدمات مرجع پایه برای مشتریان خود از طریق پیام کوتاه می­پردازند. همچنین، بسیاری از کتابخانه­ها در حال ارائه رابط­های خاص برای وب‌سایت‌ها و فهرست‌هایی آشنا برای موبایل هستند. خط تولید بعضی از این فروشندگان خاص، مانند ایرپک[13] که واسط رابط کاربر مدل اولیه فهرست قابل‌دسترس برای موبایل ارائه می­کردند، به سال 2001 برمی­گردد. برخی از این واسط کاربری­ها در کتابخانه هنوز با استفاده از واسط ایرپک به ارائه خدمات به مشتریان خود می­پردازند، اعم از سامانه کتابخانه کینگ کانتی[14] و کتابخانه عمومی کالیفرنیا سانی وال[15]. کتابخانه­های دیگر از قبیل دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی[16]، دانشگاه ریچموند[17] و دانشگاه ایالتی بال[18] در ارائه خدمات فهرست تلفن همراه روشی کاملاً متفاوت دارند (نیدهام، 2010).

 

اهمیت تلفن همراه در کتابخانه‌ها

کتابخانه‌ها همواره مکان­هایی هستند که مردم برای دریافت اطلاعات به آن مراجعه می­کنند، اما با استفاده بیشتر از فن­آوری تلفن همراه، کاربران این مراکز بیشتر می­شوند و مراجعان انتظار اطلاعات بیشتری با استفاده از آن به جای روش­های دیگر دارند. مردم امروزه به تلفن همراه به عنوان مرکز اکوسیستم اطلاعات نگاه می­کنند و بیشتر از آن، گوشی­ها در حال ارائه رابط کاربری‌هایی با تمام نیازهای اطلاعاتی آن‌ها هستند.

اولین شبکه تلفن همراه در دسترس در ژاپن در سال 1979 ایجاد شد و به سرعت در تمامی شئون زندگی مردم رسوخ کرد. بیشتر مردم امکان دسترسی به اینترنت از طریق تلفن همراه خوددارند در مقایسه با کامپیوتر سنتی که در آمار سراسر جهان به آن تأکید شده، اهمیت تلفن همراه در سراسر جهان به عنوان دستگاه مصرف اطلاعات نمی‌تواند اغراق­آمیز باشد و اگر کتابخانه­ها آن‌ها را به عنوان یک ابزار کلی اطلاعاتی نادیده بگیرند، مانع از کاربرمداری این مراکز خواهد شد.

همان‌طور که تلفن­ها قدرتمند و قدرتمندتر می­شوند، انتظارات کاربران نیز همراه آن تغییر می­کند. کتابخانه­ها به خوبی با تغییر بسترهای اطلاعاتی در مورد انتظارات نسل آینده آشنا می­شوند. ماسال‌ها وقت صرف کردیم تا نسخه­های چاپی را به مجموعه­های الکترونیکی، فهرست‌ها و خدمات تبدیل کنیم. خدمات جدید مانند شبکه‌های اجتماعی در حال تغییر روش­هایی هستند که با افراد ارتباط آنلاین برقرار می­کنند و ابزارهای جدید مانند اورنوت و اسناد گوگل در حال تغییر روش­هایی هستند که مردم با اطلاعات خود بر آن­ها تأثیر می­گذارند. ارتباطات و اطلاعات شخصی به‌طور فزاینده­ای به نام "ابر[19]" نامیده می­شود. ازاین‌رو اطلاعات مبتنی برابر اطلاعاتی هستند که در هر جا و در هر دستگاهی که استفاده می­کنید در دسترس است. نسل بعدی کاربران در انتظار ادغام و حضور همه‌جانبه خدمات است (علوی فر، 1391).

 

خدمات کتابخانه‌ای مبتنی بر تلفن همراه

خدمات پیام کوتاه متنی

یکی از قدیمی‌ترین روش‌های بهره‌مندی از تلفن همراه در کتابخانه‌ها، استفاده از خدمات پیامکی است. خدمات پیامک در کتابخانه موارد متعددی را شامل می‌شود. به وسیله این خدمات تعاملی دوسویه بین کاربر و کتابخانه برقرار می­شود تا نیازهای اطلاعاتی کاربر برطرف گردد. تعداد کتب در دست امانت عضو، موعد برگشت کتاب به کتابخانه، اخطار تأخیر منابع، تمدید و رزرو کتاب، درخواست کتب جدید از سوی عضو، اخبار جدید کتابخانه، اعلام مفقودی کارت کتابخانه توسط اعضا با پیامک. اعلام مفقودی کتاب از طرف عضو به وسیله پیام کوتاه. ارائه پیشنهادها و انتقادات اعضا با پیامک. اعلان جشن‌ها و اطلاعیه برگزاری کارگاه‌ها و نمایشگاه‌ها و همایش‌ها از طریق پیامک به اعضا. تازه‌های منابع (کتاب، نشریه، مواد سمعی بصری و...). درخواست تهیه کپی از منبعی خاص و یا پرینت آن با ارسال پیامک به کتابخانه و پست به آدرس درخواست‌کننده؛ با عنایت به این موضوع که هزینه از شارژ مالی وی کسر گردد (علوی فر، 1391).

 

 

خدمات بلوتوث

اکثر گوشی­های تلفن از ارتباطات بی­سیم استاندارد به نام بلوتوث برای برقراری ارتباط اطلاعات در فواصل کوتاه استفاده می­کنند. بلوتوث استانداردی است که در سراسر جهان برای انتقال فایل­ها به روش بی‌سیم استفاده می­شود. این چیزی است که جادوگران فناوری در کتابخانه مرکزی عمومی دلفت هلند، که بیشتر به عنوان داک[20] مشهور شناخته‌شده‌اند، از آن بهره‌برداری کرده­اند. ایستگاه­های بلوتوث که در آن شما می­توانید رسانه­ها را به‌طور مستقیم از طریق بلوتوث بررسی کنید و هنگامی‌که شما وارد کتابخانه می­شوید آن‌ها متن خوش‌آمدید را به تلفن همراه شما می­فرستند. خوشامدگویی به مراجعان کتابخانه، ارائه انواع فایل‌های الکترونیکی، دریافت و بارگذاری فایل کتاب، نقشه، تصاویر اشیای موزه‌ای، آیین‌نامه‌های مدون تالارها، بروشورها، تورهای دیداری و شنیداری راجع به بخش‌های مختلف کتابخانه از مزایای به‌کارگیری این ارتباط بی‌سیم است (علوی فر، 1391).

 

خدمات مرجع

 خدمات اشاعه گزیده اطلاعات[21]، اطلاع‌رسانی جاری (یادآوری و اعلام[22])، ارائه اپک‌ها و پایگاه‌های اطلاعاتی مهم. نفیس زمان شوا[23] (2009) در قسمتی از مقاله خود "بالا بردن دسترسی به کتابخانه از طریق استفاده از فن‌آوری تلفن همراه" چگونگی استفاده از سرویس آگاهی رسانی جاری را برای کتابخانه‌های بزرگ به جهت تنوع و زیادی منابع دشوار اما امکان‌پذیر می‌داند. باید فهرستی از موضوعات تهیه و کدی به هریک اختصاص یابد و این لیست در اختیار مراجعان قرار گیرد. هرگاه کد موضوع دلخواه کاربر به کتابخانه ارسال شود؛ لیست جدیدترین کتاب‌ها و مجلات از سوی کتابخانه برای وی ارسال می‌شود.

 

تصویر 1. نمونه دریافت پیام سرویس آگاهی رسانی جاری از سرور کتابخانه به کاربر جهت مراجعه و دریافت منابع

- خدمات شارژ مالی

 پرداخت حق عضویت هنگام ثبت‌نام، شارژ کارت مالی از راه دور، پرداخت وجه تمدید اعتبار سالانه و پرداخت جریمه دیرکردها و...

- خدمات وب‌سایت تعاملی با تلفن همراه

 دسترسی به سایت اصلی کتابخانه از طریق تلفن همراه، امکان جستجوی منابع (فارسی و لاتین)، دسترسی به لینک‌های موجود در سایت اعم از پایگاه‌های اطلاعاتی، جستجوی اپک‌ها و...

شمار زیادی از کتابخانه‌های مطرح جهان، نسخه تلفن همراه وب‌سایت خود را برای مشتریانشان ایجاد کرده‌اند. در این وب‌سایت، آن‌ها اطلاعاتی در مورد خدمات کتابخانه، مجموعه‌ها، دسترسی به جستجو در فهرست کتابخانه، اطلاعات نمایشگاهی، راهنماهای موضوعی، نشریه‌های الکترونیکی، پرسش از کتابدار و ساعت‌های کار کتابخانه، که همگی دارای فرمت قابل‌ارائه بر روی صفحات کوچک تلفن همراه هستند، ارائه داده‌اند. کتابخانه‌ها نسخه‌ای سیّار از اُپک[1] کتابخانه که ایرپک[2] نامیده می‌شود، برای استفاده کاربران بر روی دستگاه تلفن همراهشان طراحی و ارائه می‌کنند. کتابخانه‌ها از سامانه کتابخانه‌ای یکپارچه هزاره[3] به منظور ارائه اوپک[4] اضافی خود که قابلیت جستجو در فهرست کتابخانه را به کاربران می‌دهد، استفاده می‌کنند.

بیشتر کتابخانه‌ها دسترس‌پذیر ساختن انواع منابع و خدمات را جهت برطرف ساختن نیازهای گوناگون کاربران در صدر امور قرار داده‌اند. ازاین‌رو ساخت وب‌سایت کتابخانه‌ای کاربرپسند در مرورگر تلفن همراه می‌تواند یک راه فوق‌العاده قدرتمند برای اتصال مستقیم آن‌ها با خدمات کتابخانه باشد. سال­های گذشته کتابخانه­ها اگر می­خواستند صفحه وب‌سایتشان را به درستی در صفحات تلفن همراه و کامپیوتر رومیزی نمایش دهند به دو برنامه­نویس برای دو نسخه متفاوت از سایت نیاز داشتند. در حال حاضر، با استفاده بهتر از وب­های استاندارد و در دسترس بودن سی اس اس[5] مشروط (شیوه‌نامه آبشاری[6])، این مراکز می‌توانند یک نسخه موبایل کاربردی از سایت را تنها با برخی تغییرات تدوین نمایند (پاکدامن، 1394).

بسیاری از کتابخانه­ها که از هر دو موپک[7] تلفن همراه و وب‌سایت‌های تلفن همراه استفاده می­کنند را می­توان در کتابخانه موفق ویکی[8] پیدا کرد. این کتابخانه­ها با محصولات تجاری مانند ایرپک از واسط­های نوآورانه و رابط کاربر کد کتابخانه اپک به‌روز می­شوند و به‌طورکلی ایجاد وب‌سایت‌های خاص تلفن همراه می­کنند (علوی فر، 1391).

 

نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای مبتنی بر تلفن همراه

تلفن همراه امروزه صرفاً یک وسیله ارتباطی صوتی بین کاربران نیست و کاربردهای مختلفی پیداکرده است به عبارت دیگر استفاده از تلفن همراه برای دسترسی به اینترنت و بهره‌گیری از تمامی ظرفیت­های شبکه­های جهانی وب، حتی تماشای فیلم به صورت آنلاین، توسعه‌یافته و تلفن همراه تبدیل به وسیله­ای برای مدیریت اطلاعات شخصی و پایانه اطلاعاتی و پایگاه سرگرمی و تفریح شده است که کاربردهای گسترده و نقش متعددی دارد.

یکی از خدماتی که از نسل سوم تلفن همراه به بعد در کتابخانه­ها دیده شد نرم­افزارهای کاربردی کتابخانه­ای بود که مبتنی بر تلفن همراه به کاربران در هر ساعت از شبانه‌روز خدمت­رسانی می­نمود. این نرم­افزارها که در سیستم­عامل­های مختلف طراحی شد در وب­سایت­های کتابخانه‌ای جهت بارگذاری قرارگرفته و کاربران با دریافت آن نرم­افزارهای کاربردی و نصب آن بر روی تلفن­های همراه هوشمند خود، کتابخانه را در دستان خود حمل می­نمایند. این نوع از خدمات کتابخانه­ای مبتنی بر تلفن همراه را به عنوان کتابخانه همراه در این پژوهش تعبیر می­نماییم.

ذیل این نوع کتابخانه‌های همراه کاربران تمامی خدماتی را که در محل کتابخانه دریافت می‌داشتند می‌توانند با استفاده از تلفن همراهشان بدون محدودیت زمان و مکان از کتابخانه موردنظر، دریافت نمایند. نمونه‌های بسیاری از این نوع نرم‌افزارهای کاربردی در کتابخانه‌های معتبر جهان مشاهده‌شده است؛ اما در حال حاضر کتابخانه‌های ایران بهره اندکی از این فناوری برده‌اند که شواهد نشان از روند رو به رشد علاقه کتابخانه‌ها و شرکت‌های نرم‌افزاری کتابداری برای ورود به این حیطه دارند (نیدهام، 2014).

 

آینده کتابخانه‌ها با توجه به واقعیت افزوده (واقعیت مجازی)

علاوه بر خدمات کتابخانه‌ای ذکرشده در بستر تلفن همراه، امروزه بهره‌مندی از عنصر واقعیت افزوده در جلب کاربران بیشتر و علاقه‌مندسازی طیف‌های مختلف جامعه به استفاده از کتابخانه‌ها و مراکز اطلاعاتی مطرح‌شده است که این عنصر نیز در بستر تلفن‌های همراه از نوع هوشمند میسر است. در ادامه به شرح این مهم و قابلیت‌های آن در کتابخانه‌ها پرداخته می­شود.

این روزها واقعیت افزوده[9] به یکی از موضوعات موردتوجه در حوزه فناوری‌های نوین مبدل شده است. این فناوری به کاربران امکان می‌دهد تا هم‌زمان با مشاهده محیط اطراف، اطلاعاتی را متناسب با آن محیط به صورت نوشتاری یا فیلم و عکس ببینند؛ اطلاعاتی که عموماً از شبکه اینترنت به دست می‌آیند. بسیاری از برنامه‌های طراحی‌شده برای گوشی‌های همراه هوشمند بر اساس فناوری واقعیت افزوده عمل می‌کنند و با نصب این برنامه‌ها می‌توان از امکانات متعدد آن‌ها استفاده نمود. یکی از کاربردی‌ترین امکانات این فناوری در حوزه گردشگری است واقعیت افزوده می‌تواند درباره بناهای تاریخی، موزه‌ها و مقاصد گردشگری در شهرها یا کشورهای مختلف اطلاعات کاملی در اختیار گردشگران قرار دهد علاوه بر این در دنیای بازی­ها نیز به خوبی از عنصر واقعیت افزوده استفاده‌شده است. البته واقعیت افزوده می‌تواند کاربردهای جدی‌تری نیز داشته باشد. برای مثال خلبان هواپیمای جنگی یا نیروهای نظامی می‌توانند روی سطح عینکی که به چشم می‌زنند، اطلاعاتی درباره میدان جنگ به دست آورند یا این‌که پزشک جراح می‌تواند اطلاعات مربوط به تصاویر اشعه ایکس گرفته‌شده از بیمار یا تصاویر اِم آر آی[10] و نتیجه آزمایش‌های بیمار را حین عمل روی بدن او مشاهده کند (فراهانی، 1393).

 

تاریخچه گذار از واقعیت افزوده

واقعیت افزوده یک نمای فیزیکی زنده است که در عین مجازی بودن می‌تواند به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با کاربر در تعامل باشد و عناصری را در دنیای پیرامون دنیای واقعی افراد اضافه کند. این عناصر بر اساس تولید محتوا در رایانه و به واسطه دریافت و پردازش اطلاعات از طریق حسگرهایی مانند صدا، تصویر، فیلم یا داده‌های دریافتی از سامانه‌های موقعیت‌یاب جغرافیایی شکل می‌گیرد؛ بنابراین می‌توان گفت واقعیت افزوده در عمل عبارت است از تماشای یک پدیده در دنیای واقعی که اطلاعات دیداری، شنیداری، ویدئویی و همچنین تغییر مکان جغرافیایی هم به آن افزوده‌شده است. نخستین تلاش‌ها برای دستیابی به فناوری واقعیت افزوده در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ میلادی آغاز شد. مورتون هیلینگ[11] که می‌توان او را پدر واقعیت افزوده دانست، با ثبت ایده شبیه‌ساز در سال ۱۹۶۲ میلادی اولین ایده آمیخته با این فناوری را باهدف اطلاع‌رسانی به افراد در شرایط خاص مطرح کرد. نخستین نمایشگر واقعیت افزوده یک ابزار پوشیدنی بود که روی سر قرار می‌گرفت و فرد می‌توانست روی این نمایشگر تصاویر گرافیکی را که به کمک رایانه ایجادشده بود، تجربه کند.

این مسیر تا دهه ۹۰ میلادی به تدریج درحال‌توسعه و پیشرفت بود و در این زمان یکی از محققان شرکت بوئینگ برای نخستین بار واژه واقعیت افزوده را مطرح کرد و به این ترتیب کاربردهای متنوع واقعیت افزوده در سال ۱۹۹۷ در حوزه‌های پزشکی، ساخت و تولید، فعالیت‌های مکانیکی و همچنین حوزه سرگرمی موردتوجه قرار گرفت. پس‌ازآن استفاده از ترکیب تصاویر گرافیکی و دنیای واقعی به روی تصاویر دوربین‌های واقعی موردتوجه قرار گرفت (فراهانی،1393).

 

واقعیت مجازی در عرصه کتاب و کتابخانه‌ها

همان‌طور که پیش از این اشاره شد واقعیت افزوده : یک نمای مجازی زنده، مستقیم یا غیرمستقیم (و معمولاً در تعامل با کاربر) است که عناصری مجازی را پیرامون دنیای واقعی فرد اضافه می‌کند. این عناصر بر اساس داده‌های کامپیوتری که از طریق دریافت و پردازش اطلاعات کاربر توسط سنسورهای ورودی مانند صدا، ویدئو، تصاویر گرافیکی است ایجاد می‌شوند.

تصویر 2. افزایش قدرت درک و بینش خواننده کتاب با توجه به فناوری واقعیت افزوده

این فناوری که مبتنی بر ابزار تلفن همراه طراحی‌شده است می­توان لذت بیشتری را در مطالعه به کاربران کتابخانه هدیه دهد. چراکه بر مبنای این فناوری در آینده‌ای نه‌چندان دور، نیازی نیست دانش آموزان، برای فهم جریان خون در بدن یک جاندار به عکس‌های بی‌روح کتاب زل بزنند، آن‌ها با کمک فناوری واقعیت مجازی در درون رگ‌های جاندار حرکت خواهند کرد. همچنین دانش آموزان، برای فهم کیهان به ساده‌ترین مثال از منظومه شمسی که روی تابلو کشیده شده باشد، بسنده نخواهند کرد. آن‌ها شانس این را خواهند داشت که بر روی مریخ فرود بیایند و شرایط جوی آنجا را جلوی چشمان خود به‌طور مجازی داشته باشند.

در ایران نیز انتشارات فاتحان از بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس طی بیست و نهمین نمایشگاه کتاب تهران نخستین کتاب را با عنوان فرشته نجات به این فن‌آوری مجهز و به بازار کتاب عرضه نمود که طی این فناوری کاربران با استفاده از کدهای مربوطه[1] بر روی تصاویر کتاب می‌توانند به واقعیت مجازی آن متصل شده و فیلم‌های مربوط به آن را با استفاده از دستگاه تلفن همراه خود حین مطالعه کتاب مشاهده نمایند (فناوری واقعیت افزوده روشی نوین برای افزایش جذابیت در مطالعه کتاب، 1395).



[1].QR Code

تصویر 3. کتاب‌های کانون فرهنگی آموزش مجهز به فناوری واقعیت افزوده جهت افزایش جذابیت در مطالعه

 

همچنین طی اقدامی دیگر کانون فرهنگی آموزشی قلم چی نرم‌افزار کاربردی واقعیت افزوده کتاب‌های خود را منتشر نموده است. با استفاده از این نرم‌افزار کاربردی کاربران با قرار دادن دوربین تلفن همراه خود بر روی کتاب‌های این ناشر، فیلم، نکات و کلید سؤالات را به‌طور مجازی مشاهده می‌نمایند (دانلود اپلیکیشن واقعیت افزوده کتاب‌های کانون، 1395).

  از دیگر موارد استفاده در کتابخانه‌ها برای برنامه‌های کاربردی واقعیت افزوده شامل ادغام محتوای کتابخانه دیجیتالی بر روی قفسه کتاب­های چاپی است. از طریق کاربر خواهد توانست با قرار دادن دوربین تلفن همراه خود بر روی عناصر مجازی تعبیه‌شده به اطلاعات مجازی گسترده‌ای دسترسی یابد و از محتوای موضوعی قفسه‌ای که در مقابل او است مطلع گردد. علاوه بر آن نسبت به یافتن بخش کتاب‌های مورد درخواست خود بدون جستجو در فهرست کتابخانه اقدام نماید.

 

نتیجه‌گیری

 فرصت‌های بسیاری برای کتابخانه‌ها، در جهان تلفن همراه وجود دارد. همان‌طور که در بخش‌های این مقاله اشاره شد کاربردهای بسیاری برای استفاده از این فناوری در کتابخانه‌ها می‌توان متصور شد. از سویی دیگر این فناوری در کتابخانه‌ها، باعث تعامل و بهره‌وری هر چه بهتر میان انسان و اطلاعات می‌شود. این فناوری می­تواند دارای کاربرد بالقوه‌ای در بخش­های مختلف کتابخانه همچون، بخش مرجع، مجموعه‌سازی، امانت، آموزش، تمهیدات ایمنی، امکان جستجوی فهرست منابع و عامل مکان‌یابی باشد. علاوه بر آن در امر مهم بازاریابی خدمات کتابخانه‌ای نقش بسزایی خواهد داشت (ناخدا و ترکمان، 1393). درنتیجه ارائه این فناوری در این بخش­ها، می­تواند دسترسی هر چه سریع­تر و راحت‌تر کاربران به خدمات را حاصل نماید. هدف این مقاله مطالعه مزایای کاربرد و استفاده از فناوری تلفن همراه در کتابخانه‌ها است. ابتدایی‌ترین خدمات در این حوزه ارائه سایت کتابخانه دارای رابط کاربری قابل‌نمایش بر روی صفحات تلفن همراه است. پیشرفت استفاده از این فناوری به سمت واقعیت افزوده دنیای شگفت‌آور بزرگ‌تری در راستای آموزش، یادگیری و دسترس‌پذیری اطلاعات در آینده فراهم خواهد نموده و کتابخانه‌های آینده از این فناوری جهت جذب بیشتر مخاطب و رسالت خدمت به کاربران گام بر خواهند داشت. درنتیجه اگر کتابخانه‌ها کنونی به سمت جهان تلفن همراه نروند و خدمات خود را بر این مبنا بسترسازی ننمایند خطر از دست دادن بخش قابل‌توجهی از پایگاه کاربران را در آینده خواهند داشت. ازاین‌رو لازم است پیش از آنکه کاربران کتابخانه‌ها، اعلام نیاز نمایند کتابداران متخصص در این راه گام بردارند.

[1].Online Public Access Catalog (OPAC)

[2]. AirPAC

[3].Millenium integrated library system (ILS)

[4]. OPAC

[5].CSS

[6].cascading style sheet

[7]. MOPAC

[8].www.libsuccess. org/ index. php?title= M-Libraries# Mo bile_interfaces

[9]. Augmented Reality

[10].MRI

[11].Morton Heilig



[1] Bridges

[2] Library without a roof

[3]University of Southern Alabama

[4]personal digital assistants (PDAs)

این دستگاه اداری سایز کوچک و قدرت پردازش بالا هستند. مدل­های جدید آن­ها بیش از ٦٥٠٠٠ رنگ را حمایت می­کنند و می­توانند انواع مختلفی از فایل­های چندرسانه­ای را نمایش دهند. عمده­ترین سامانه عامل­های مورداستفاده در این دستگا­ه­­ها پالم٥ و مایکروسافت پاکت پیسی٦ بوده است. دستیار دیجیتال شخصی ترکیب مناسبی از منابع دیجیتالی به همراه قدرت محاسبه، دسترسی به اینترنت، دسترسی به شبکه­های بی­سیم از طریق فناوری بی‌سیم و ورودی داده از طریق قلم به همراه سایر ابزارهای پردازش لغت، است. این دستگاه به کاربران اجازه می­­دهد تا به ایمیل و محتوای وب دسترسی داشته باشند و می­تواند فایل­های صوتی و ویدئویی را نمایش دهند(Otair, Al-Jedaiah, Al-Zoubi, & Al-Refaee, 2010).

[5] Dale Foster

[6].William Gibson

[7].SMS

[8]Mobile technology and libraries

[9] Griffey

[10]. www.library.yale.edu/science/ textmsg.html

[11]. www.biblioteksvar.no / en / sms.html

[12]. www.selu.edu / library / askref /text/ index.html

[13].AirPAC

[14]. www.catalog.kcls.org / airpac / search

[15]. www.Sunset.ci.Sunnyvale.ca. Us/ airpac

[16]. www.lib.ncsu.edu /m /

[17]. www.ncampus.richmond.edu/academics/libary/mobile/ libmobilecat.htm

[18].www.bsu.edu/libraries/MOPAC/

[19].Cloud

[20].www.dok.info/index.php?cat=pagina& pagina_id=llO (DOK)

[21].SDI: Selective Dissemination Of Information

[22]. Reminder and Notification Service

[23] Nafiz Zaman Shuva

  1. براسارد، رامونا، ژو، یونگی و لیز، متیو (1392). جستجو در فهرست‌های کتابخانه‌ای به وسیله تلفن همراه. ترجمه: سکینه علوی فر. کتاب ماه کلیات. 17(1). 83-88
  2. پاکدامن، مریم (زمستان،1394). خدمات مبتنی بر تلفن همراه. ارائه‌شده توسط موسسه فناوران آرشیو، موزه و کتابخانه (آرموک)، تهران.
  3. خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (1395). تکنولوژی واقعیت افزوده روشی نوین برای افزایش جذابیت در مطالعه کتاب. کد خبر: منتشرشده در تاریخ 24/02/95 قابل‌دسترسی در:
  4. سایت:www.irna.ir/fa/News/82072958. تاریخ دسترسی: مردادماه 1395
  5. اخبار و رویدادهای کانون فرهنگی آموزشی قلم چی (1395). دانلود اپلیکیشن واقعیت افزوده کتاب‌های کانون. منتشرشده در تاریخ 10/03/95. قابل‌دسترسی در:
  6. http://www.kanoon.ir/Article/119021. تاریخ دسترسی: مردادماه 1395
  7. علوی فر، سکینه (1391). امکان‌سنجی ارائه خدمات کتابخانه‌ای به وسیله تلفن همراه در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی. به راهنمایی: هادی شریف مقدم (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه پیام نور مرکز مشهد، دانشکده هنر و رسانه.
  8. فراهانی جم، فرانک (1393). آینده در تسخیر واقعیت افزوده. برگرفته از سایت:
  9. http://jamejamonline.ir/online 3/5/93. تاریخ دسترسی: مرداد 1395
  10. ناخدا، مریم و ترکمان، آزاده (1393). کاربرد گوشی‌های هوشمند و زیرساخت‌های لازم در خدمات کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی. همایش تعامل انسان و اطلاعات 7 آبان ماه 1393. تهران: دانشگاه خوارزمی.
    1. Dale Foster, C. (1995). PDAs and the Library Without a Roof. Journal of Computing in Higher Education, 7(1), 85-93.
    2. Ally, Mohamed & Gill Needham (2010).M-libraries 2: a virtual library in everyone's pocket. London: Facet.

    3. Philip Calvert
      , (2015).m Libraries 4: From Margin to Mainstream - Mobile Technologies Transforming Lives and Libraries. The Electronic Library, Vol. 33 . London: Emerald Group Publishing Limited.
    4. Griffey,Jason (2010).Mobile technology in libraries. London: facet Pub.
    5. Otair, M. Al-Jedaiah, M. Al-Zoubi, A. & Al-Refaee, A. (2010). Sharing of Learning Material on Mobile Devices Through Bluetooth Technology. International Journal of Emerging Technologies in Learning, 5(1).
    6. Shuva, N.Z. (2010). Enhancing Library Access through the use of Mobile Technology: Case Study of information services provided by six mobile companies in Bangladesh. In Mohamed Ally and Gill Needham (Ed.), M-libraries 2: a virtual library in everyone’s pocket, London: Facet Publishing.