تأثیر مطالعات مشترک در حوزۀ موزه‌ها و آرشیوهای اسناد

نویسنده


پژوهشگران حوزۀ موزه و موزه‌داری تا کنون روشهای متنوعی را برای بررسی، شناسایی و مستندسازی آثار و اشیای موزه‏ای داشته‏اند که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1-    توجه به تاریخ های ثبت شده بر روی اثر (در صورتی‌که وجود داشته باشد)؛

2-    توجه به نام سازندگان، بانیان و واقفان؛

3-    توجه به شواهد موجود در لایه‏های محل کشف اثر؛

4-    بررسی فن‌آوری ساخت و شیوه‏های هنریِ به کار رفته در آثار و مقایسه این روش‏ها با آثار تاریخ‏دار؛

5-    مطالعه متون تاریخی (به خصوص منابع هم زمان) که به هنر و تمدن دوره‌های مختلف پرداخته‌اند.

به طور معمول تاکنون شاهد بوده‌ایم که پژوهشگران این حوزه با بررسی دقیق و مستندسازی آثار موزه‌ها، موفق به کشف بسیاری از نکات ناگفته تاریخی و هنری شده‌اند. برای مثال، کشف یک تاریخ دیگر بر سنگاب دوره خوارزمشاهی به تکمیل اطلاعات تاریخی آن اثر کمک شایانی کرد. یا کتیبه شعری نوشته شده بر دوستکانی مسی دوره قاجار که به دستور نایب‌التولیه وقت و به سعی شخصی به نام مرتضی قلی خاک‌روب و به مناسبت سفر ناصرالدین شاه به مشهد ساخته شده است اشاره به این واقعه تاریخی دارد. همچنین در نمونه‌ای دیگر، به کار بردن واژه "مقام" بر کتیبه سنگی معروف به سنگ قبر امام رضا علیه السلام، در رفع ابهام‌های موجود برای تعیین کاربرد آن مؤثر بوده است. از موارد دیگر می‌توان به بازخوانی دقیقِ کتیبه‏های درب‏های چوبی موزه آستان قدس اشاره کرد که دوره زمانی ساخت آنها را مشخص کرده‌ است. این در حالی است که هیچ سند مکتوبی برای ساخت و نصب این درب‌های چوبی وجود ندارد و این کتیبه‌ها خود می‌توانند گویای پیشینه معماری حرم مطهر و تحولات آن در دوره های بعد باشند. از سایر کتیبه‌ها می‌توان از کتیبه‌های مربوط به تعمیرات آثار موزه‌ای نام برد،که اینها نیز به نوعی برگی از برگ‏های تاریخ آستان قدس هستند. بررسی تکنیک ساخت و شیوه‏های هنری به کار رفته در آثار تاریخ‏دار که نقش تعیین کننده‏ای در مقایسه شیوه‏های هنری برای آثار بدون تاریخ دارد نیز از جمله مواردی است که در تعیین قدمت این آثار نقش اساسی ایفاء می‌کند.

یکی دیگر از منابع مهمی که امروزه برای شناسایی اشیای موزه‏ای کاربرد دارند، اسناد آرشیوی هستند. در زمانی‌که پژوهشگران ضمن بررسی یک اثر، هیچ کتیبه و یا متن مستندی به منظور روشن کردن پیشینه آن اثر نمی‌یابند، این اسناد تاریخی موجود در آرشیوها هستند که می‌توانند کمک شایانی به منظور بیان ناگفته‏های تاریخی و تکمیل تحقیقات حوزه موزه و باستان‌شناسی ارائه کنند. شاهد این امر را در پژوهش‌های اخیری که در رابطه با آثار موزه‏‌ای آستان قدس رضوی و با تکیه بر اسناد انجام شده، می‏توان دید.

برای نمونه، در اسناد تاریخی و یا صورت‏ها و سیاهه‏های اموالی آستان قدس رضوی که در پژوهش‌های مرتبط با وضعیت گذشته و حال اشیای مربوط به حرم مطهر امام رضا علیه السلام مورد استفاده قرار می‎گیرند، اشارات بسیار روشنی به اشیائی شده است که امروزه وجود ندارند. این نکته می‌تواند تأییدکننده وقایع ناگواری چون حملات و هجوم‏های مکرر و تعرض به اموال آستان قدس توسط مهاجمان داخلی و خارجی در طی سده‏های گذشته باشد. بدین‌ترتیب، این نوع از اسناد تاریخی به محققان اجازه می‏دهند تا گسترده‏تر از پیش به بیان وقایع و ارائه اطلاعات، شناسایی دقیق آثار موزه‌ای و حتی تعیین تاریخ و سابقه ورود آنها به موزه و در نهایت ارائه تحلیل‌های تاریخی بپردازند. از طرفی دیگر نیز می‌توان به اهمیت تولید این اسناد و دقت نویسندگان و تولیدکنندگان آنها اشاره کرد که ناشی از پیروی ایشان از اصول اخلاقی و مذهبی و تعهدشان در نگه‏داری اموال این آستان مقدس بوده است.

سازمان کتابخانه‏ها، موزه‏ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، این توفیق را دارد که با دارا بودن اشیای تاریخی حرم مطهر و مجموعه‌ای غنی از اسناد مکتوب کاغذی و کتب خطی کهن زمینه مناسبی را برای پژوهشگران ساعی و علاقمند فراهم کند تا از ظرفیت‏های موجود در تولید پژوهش‏های علمی و ارائه اطلاعات دست اول پیشگام باشند. در همین راستا و با توجه به ضرورت همگامی پژوهشگران در حوزه‏های مختلف این سازمان و هماهنگ‌سازی ظرفیت‏های کارشناسی که در طی سالهای اخیر توانمندتر شده‏اند، تشکیل کمیته مطالعات مشترک در حوزه اسناد و موزه‏ها در جریان است. این کمیته، زمینه همکاری‏های تخصصی را بین کارشناسان موزه‌ای و اسنادی با هدف ارائه دست‌آوردهای پژوهشی نو افزایش می‌دهد و زمینه انجام مطالعات و پژوهش‌های مشترک را فراهم می‏سازد. بروندادهای این کمیته می‌تواند مکمل روند مستندسازی دقیق اشیای موزه‌ای و شناسایی کامل جزئیات اسناد برای کارشناسان و محققان این حوزه‌ها باشد و در صورت انتشار به عنوان برنامه‌های مدون و کاربردی برای سایر موزه‏ها و مراکز آرشیوی نیز مورد استفاده قرار گیرند.